Trong suốt quá trình lãnh đạo Cách mạng Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đặc biệt quan tâm đến vai trò của khoa học và công nghệ trong phát triển sản xuất, nâng cao đời sống nhân dân. Người từng khẳng định: “Khoa học phải từ sản xuất mà ra và phải trở lại phục vụ sản xuất, phục vụ quần chúng, nhằm nâng cao năng suất lao động và không ngừng cải thiện đời sống của nhân dân… để nhân dân thi đua sản xuất nhiều, nhanh, tốt, rẻ…”. Quan điểm ấy đến nay vẫn giữ nguyên giá trị thời sự, đặc biệt trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghệ 4.0 diễn ra mạnh mẽ và bao trùm lên tất cả mọi lĩnh vực. Nông nghiệp Việt Nam đang đẩy mạnh việc chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng hiện đại, bền vững và hội nhập quốc tế.
Đối với công tác khuyến nông - cầu nối giữa khoa học và thực tiễn sản xuất, tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh càng có ý nghĩa sâu sắc. Nhờ ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và đặc biệt là chuyển đổi số, hoạt động khuyến nông đã có những bước chuyển mình rõ rệt. Những kết quả đạt được không chỉ làm thay đổi phương thức hoạt động khuyến nông mà còn góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất và năng lực cạnh tranh của ngành nông nghiệp, giúp nông nghiệp Việt Nam đạt được những thành tựu đáng kể.
Khoa học và công nghệ - nền tảng của đổi mới công tác khuyến nông
Trong quá trình phát triển ngành nông nghiệp nói chung và khuyến nông nói riêng, ứng dụng khoa học và công nghệ đã góp phần thay đổi căn bản về phương thức triển khai. Nếu như trước đây, các hoạt động khuyến nông chủ yếu dựa vào hình thức tập huấn trực tiếp, hội thảo đầu bờ hay mô hình trình diễn, thì nay đã được mở rộng sang mô hình mới, lấy công nghệ và dữ liệu làm trung tâm.
Nhiều tiến bộ khoa học kỹ thuật trong lĩnh vực giống cây trồng, vật nuôi, cơ giới hóa, tự động hóa, nông nghiệp chính xác, công nghệ sinh học, tưới tiết kiệm, canh tác hữu cơ, tuần hoàn… đã được hệ thống khuyến nông phổ biến rộng rãi đến người dân. Qua đó góp phần nâng cao năng suất, chất lượng nông sản, giảm chi phí đầu vào, tiết kiệm lao động và bảo vệ môi trường sinh thái. Các mô hình ứng dụng công nghệ cao trong sản xuất nông nghiệp như nhà kính thông minh, cảm biến môi trường, hệ thống giám sát dịch bệnh, nhật ký điện tử, truy xuất nguồn gốc bằng mã Qr,… ngày càng được triển khai rộng rãi giúp năng suất và chất lượng nông sản được cải thiện, đồng thời giảm thiểu rủi ro trong sản xuất.
Điều này cho thấy khoa học công nghệ không còn là khái niệm xa vời mà đang hiện diện trực tiếp trên từng cánh đồng, trang trại. Đặc biệt, tinh thần mà Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh về việc “đem hiểu biết khoa học và kỹ thuật truyền bá rộng rãi trong nhân dân lao động” đang được hiện thực hóa mạnh mẽ thông qua đội ngũ cán bộ khuyến nông cơ sở. Họ chính là những người trực tiếp đưa tri thức khoa học đến với nông dân, giúp người dân thay đổi tư duy sản xuất từ kinh nghiệm sang sản xuất dựa trên khoa học và thị trường.
Chuyển đổi số - tái định vị vai trò của khuyến nông trong kỷ nguyên số
Nếu khoa học và công nghệ tạo ra công cụ thì chuyển đổi số chính là động lực làm thay đổi toàn diện phương thức hoạt động của hệ thống khuyến nông. Các nền tảng trực tuyến, ứng dụng di động, mạng xã hội và hệ thống hội nghị trực tuyến đã giúp truyền tải thông tin kỹ thuật đến nông dân một cách nhanh chóng, rộng khắp và linh hoạt hơn. Mô hình “khuyến nông số” dần hình thành với các trụ cột chính truyền thông số - đào tạo số - quản lý số, qua đó giúp giảm chi phí tổ chức, tăng khả năng tiếp cận và nâng cao hiệu quả lan tỏa tri thức.
Ứng dụng các công nghệ tiên tiến như Internet vạn vật (IoT), trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) hay công nghệ chuỗi khối (Blockchain) đã nâng cao chất lượng chuyển giao tiến bộ kỹ thuật. Thay vì chỉ dựa vào kinh nghiệm, hoạt động khuyến nông ngày càng dựa trên dữ liệu và phân tích khoa học, nông dân có thể chủ động tra cứu thông tin, tham gia các diễn đàn hỏi – đáp trực tuyến và nhận tư vấn kịp thời từ chuyên gia. Thông qua các chương trình đào tạo, tập huấn kết hợp trực tiếp và trực tuyến, cán bộ khuyến nông từng bước nâng cao kỹ năng số và năng lực tư vấn còn người nông dân cũng dần chuyển mình thành “nông dân số”, chủ động tiếp cận thông tin, áp dụng tiến bộ kỹ thuật và thay đổi tư duy sản xuất theo hướng hiện đại, thị trường và bền vững hơn.
Chuyển đổi số còn góp phần tối ưu hóa nguồn lực và nâng cao hiệu quả quản lý trong hệ thống khuyến nông. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu số, ứng dụng phần mềm quản lý dự án, hệ thống theo dõi – đánh giá và các nền tảng điều hành trực tuyến đã giúp cơ quan quản lý nắm bắt kịp thời tình hình triển khai ở cơ sở, phân tích dữ liệu chính xác hơn và đưa ra quyết định điều hành phù hợp, hiệu quả, tiết kiệm chi phí vận hành và nâng cao chất lượng phối hợp giữa các cấp trong hệ thống khuyến nông.
Thông qua các nền tảng số, hoạt động khuyến nông không chỉ dừng lại ở việc chuyển giao kỹ thuật mà còn hỗ trợ kết nối thị trường, xúc tiến thương mại và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp. Các công cụ truy xuất nguồn gốc, sàn thương mại điện tử và hệ thống quản lý chuỗi cung ứng đã giúp nâng cao tính minh bạch, đảm bảo chất lượng sản phẩm, gia tăng giá trị nông sản và mở rộng thị trường tiêu thụ trong và ngoài nước. Nhờ đó, người nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp có điều kiện tiếp cận trực tiếp hơn với nhu cầu thị trường, giảm phụ thuộc vào khâu trung gian, thể hiện sự thay đổi tư duy từ “khuyến nông sản xuất” sang “khuyến nông kinh tế” từ đó nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh, nâng cao đời sống nhân dân. Đây chính là minh chứng rõ nét cho việc khoa học và công nghệ đang trực tiếp phục vụ sản xuất và cải thiện đời sống nhân dân như mong muốn của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Đổi mới sáng tạo – chìa khóa nâng cao hiệu quả khuyến nông
Trong thời đại kinh tế số, đổi mới sáng tạo không chỉ là sáng chế công nghệ mà còn là đổi mới tư duy, phương pháp tổ chức và cách tiếp cận với người dân. Thực tiễn cho thấy, nhiều địa phương đã chủ động triển khai các mô hình khuyến nông mới, sáng tạo và phù hợp với điều kiện thực tế. Các mô hình khuyến nông cộng đồng, tổ khuyến nông số, mô hình “cầm tay chỉ việc” kết hợp với nền tảng trực tuyến hay mô hình liên kết giữa doanh nghiệp – hợp tác xã – nông dân – nhà khoa học đã bước đầu mang lại hiệu quả tích cực. Những cách làm này không chỉ giúp chuyển giao kỹ thuật nhanh hơn, hiệu quả hơn mà còn tạo ra hệ sinh thái khuyến nông linh hoạt, tăng cường sự kết nối giữa sản xuất với thị trường và thúc đẩy hình thành chuỗi giá trị nông sản bền vững.
Đổi mới sáng tạo cũng đang làm thay đổi vai trò và yêu cầu đối với đội ngũ cán bộ khuyến nông. Nếu trước đây cán bộ khuyến nông chủ yếu thực hiện nhiệm vụ hướng dẫn kỹ thuật sản xuất thì hiện nay cần phải có tư duy đa ngành, khả năng ứng dụng công nghệ số, kỹ năng truyền thông số và năng lực kết nối thị trường. Điều này đòi hỏi công tác đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực khuyến nông phải được đổi mới mạnh mẽ hơn, gắn với yêu cầu thực tiễn và xu thế chuyển đổi số trong nông nghiệp. Bên cạnh đó, tinh thần đổi mới sáng tạo còn được thể hiện rõ ở việc lấy người nông dân làm trung tâm của quá trình chuyển đổi. Mọi ứng dụng khoa học công nghệ, nền tảng số hay mô hình khuyến nông mới đều cần xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của người dân, bảo đảm dễ tiếp cận, dễ sử dụng và mang lại hiệu quả thiết thực. Khi người nông dân thực sự trở thành chủ thể của đổi mới sáng tạo, quá trình chuyển đổi số trong nông nghiệp sẽ diễn ra bền vững và hiệu quả hơn.
Nhìn lại chặng đường phát triển của ngành nông nghiệp và công tác khuyến nông, có thể thấy tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về vai trò của khoa học kỹ thuật vẫn là kim chỉ nam cho quá trình đổi mới và những thành tựu đạt được hôm nay. Khi chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo đang trở thành xu thế tất yếu, công tác khuyến nông cần tiếp tục đổi mới mạnh mẽ cả về tư duy, phương thức hoạt động và mô hình tổ chức. Việc ứng dụng khoa học công nghệ không chỉ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất mà còn tạo ra phương thức kết nối mới giữa cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân; chuyển đổi số trong khuyến nông cũng tạo điều kiện để người nông dân tiếp cận nhanh hơn với tri thức, khoa học kỹ thuật, thông tin thị trường và các dịch vụ hỗ trợ sản xuất, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh và cải thiện thu nhập.
Trong thời gian tới, nếu tiếp tục được quan tâm đầu tư đồng bộ về cơ chế, chính sách, hạ tầng công nghệ và nguồn nhân lực, việc ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số sẽ tiếp tục trở thành động lực quan trọng thúc đẩy đổi mới toàn diện công tác khuyến nông. Đó cũng chính là sự kế thừa và vận dụng sáng tạo tư tưởng của Hồ Chí Minh trong thời đại số hiện nay - giai đoạn đẩy mạnh xây dựng nền kinh tế nông nghiệp số, nâng cao đời sống người dân nông thôn và góp phần thực hiện thành công mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn tại Việt Nam./.
Hoài Thương
Trung tâm Khuyến nông quốc gia