Tại cuộc họp về Dự thảo Nghị định thay thế Nghị định số 83/2018/NĐ-CP sáng 7/4, Thứ trưởng Trần Thanh Nam nhấn mạnh yêu cầu phải nhìn lại từ gốc bản chất của hoạt động khuyến nông, thay vì chỉ chỉnh sửa câu chữ hay kỹ thuật lập quy.

Theo ông, nếu không làm rõ khuyến nông là gì, phương thức đặc thù ra sao, ai giữ vai trò chủ đạo, ai tham gia và ai chịu trách nhiệm, thì nghị định mới rất dễ lặp lại những bất cập của thực tiễn hiện nay. Trong khi mục đích của nghị định mới là kéo khuyến nông trở lại đúng bản chất là bám cơ sở, bám đồng ruộng, lấy nông dân làm trung tâm.

 

Khuyến nông có nguy cơ 'lệch vai'

"Dự thảo Nghị định mới phải làm nổi bật 2 nội dung mang tính bản chất của khuyến nông. Đó là phương thức hoạt động đặc thù và Nhà nước giữ vai trò chủ đạo, định hướng cho khuyến nông cơ sở", Thứ trưởng Trần Thanh Nam mở đầu buổi làm việc.

Theo ông, nếu không đặt 2 nội dung này lên trước, toàn bộ nghị định dễ bị sa vào liệt kê kỹ thuật, trong khi phần cốt lõi nhất lại bị mờ đi. Khuyến nông, xét đến cùng, không phải là hoạt động chung chung về truyền thông hay hỗ trợ sản xuất, mà là hoạt động đặc thù gắn với thực địa, với đồng ruộng, với nhu cầu sản xuất cụ thể của nông dân. Người nông dân phải là trung tâm của quá trình này, là chủ thể tiếp nhận, áp dụng và hưởng lợi trực tiếp từ tiến bộ kỹ thuật, công nghệ, tri thức sản xuất.

Từ thực tiễn, Thứ trưởng lưu ý một bất cập trong cách hiểu và làm hiện nay. Có tình trạng tiến bộ kỹ thuật, công nghệ, đề tài nghiên cứu được đưa xuống cho nông dân theo kiểu "áp" từ trên xuống, nhưng nông dân không hiểu, không làm được, không biết áp dụng. Trong khi, công nghệ phải gắn với nông dân. Nếu chỉ dừng ở việc ban hành đề tài, chuyển giao trên giấy hoặc nói theo ngôn ngữ kỹ thuật mà nông dân không tiếp cận được, thì không còn đúng bản chất khuyến nông.

Một biểu hiện "lệch vai" đáng chú ý nữa, là ngày càng có nhiều doanh nghiệp tham gia vào hoạt động gắn với sản xuất nông nghiệp. Đây là xu thế cần thiết, nhưng nếu không xác định rõ ranh giới, khuyến nông rất dễ bị trộn với hoạt động tiếp thị, bán hàng. Thứ trưởng lấy ví dụ doanh nghiệp có thể bán phân bón, thuốc, giống, thiết bị. Nhưng hướng dẫn quy trình sản xuất, cách sử dụng, liều lượng, tiêu chuẩn kỹ thuật để bảo đảm cây trồng, vật nuôi phát triển hiệu quả lại bỏ ngỏ.

"Bản chất của những vấn đề này khác nhau”, Thứ trưởng nói tiếp và nhấn mạnh, không thể coi giới thiệu vật tư hay tiêu thụ sản phẩm là đã làm khuyến nông.

Trên cơ sở phân tích trên, Thứ trưởng đề nghị tổ soạn thảo nghiên cứu kỹ khái niệm “khuyến nông” trong bối cảnh mới. Đây là hoạt động ở cơ sở, do Nhà nước giữ vai trò chủ đạo, định hướng, nhằm chuyển giao tiến bộ kỹ thuật, công nghệ, truyền thông và kiến thức cho nông dân. Khi khái niệm chưa rõ, các điều khoản phía sau rất dễ rơi vào tình trạng “đọc vẫn không biết bản chất nghị định này là gì”.

Ông cũng cho rằng nên làm rõ các khái niệm cốt lõi để khi cơ quan thẩm định, các bộ, ngành và địa phương tham vấn sẽ thấy ngay tinh thần của nghị định là gì, nội dung điều chỉnh nằm ở đâu.

Trong đó, “khuyến nông cộng đồng” là khái niệm được lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường đặc biệt lưu ý. Ông định hướng, không nên chia cắt khái niệm này thành nhóm nhỏ, mà cần xác định đây là lực lượng tham gia hoạt động tại cơ sở, bao gồm cộng tác viên, nhà khoa học, kỹ sư, doanh nghiệp và các cá nhân tự nguyện kết nối với nông dân để chuyển giao khoa học công nghệ, kiến thức mới trong sản xuất.

Việc làm rõ nội hàm này không chỉ để thống nhất cách hiểu, mà còn là cơ sở để địa phương sau này xây dựng chính sách hỗ trợ, công nhận, quản lý lực lượng khuyến nông cộng đồng. "Nếu không làm rõ từ đầu, quá trình tổ chức thực hiện sau này sẽ lúng túng", Thứ trưởng chỉ rõ và ví dụ, lúc thì gọi là mô hình, lúc lại coi là dự án khuyến nông, nơi thì thực hiện nhiệm vụ công, nơi lại hiểu như dịch vụ. Cuối cùng không xác định được ai làm gì, cấp nào quyết định, cơ chế tài chính và trách nhiệm quản lý ra sao.

 

Nghị định mới phải định nghĩa lại khuyến nông từ cơ sở

Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia Lê Quốc Thanh, đơn vị chủ trì biên soạn dự thảo nghị định cho biết, điểm cốt lõi của dự thảo không nằm ở việc bổ sung thêm nhiệm vụ đơn lẻ, mà là chuyển đổi cách tiếp cận. Từ khuyến nông thuần túy kỹ thuật sang khuyến nông gắn với kinh tế nông nghiệp. Nếu trước đây trọng tâm là chuyển giao tiến bộ kỹ thuật phục vụ sản xuất, thì nay khuyến nông được định vị như một công cụ hỗ trợ toàn diện, bao gồm cả thông tin thị trường, tổ chức sản xuất, phát triển vùng nguyên liệu và liên kết chuỗi giá trị.

Sự thay đổi này phản ánh yêu cầu mới của ngành nông nghiệp, khi sản xuất không còn là khâu quyết định duy nhất, mà giá trị nằm ở khả năng kết nối thị trường, nâng cao chất lượng và tổ chức chuỗi. Khuyến nông theo đó không chỉ giúp nông dân “làm đúng kỹ thuật”, mà còn phải giúp họ “làm đúng cách” trong một hệ sinh thái kinh tế rộng hơn.

“Tri thức hóa nông dân được xem là một trụ cột, gắn với mục tiêu nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống nông thôn", ông Thanh nói và thông tin thêm, rằng chuyển đổi số cũng sẽ trở thành nội dung chính thức trong hoạt động khuyến nông. Các nền tảng số, cơ sở dữ liệu và tư vấn trực tuyến sẽ từng bước được tích hợp, nhằm mở rộng phạm vi tiếp cận, cũng như tạo điều kiện để thông tin, kỹ thuật và kinh nghiệm sản xuất được lan tỏa nhanh hơn.

Các hoạt động sẽ được tổ chức theo chuỗi. Cụ thể, chương trình được xây dựng theo giai đoạn dài hạn, kế hoạch triển khai hằng năm, còn dự án và nhiệm vụ là các đơn vị thực hiện cụ thể, có thể linh hoạt điều chỉnh theo điều kiện thực tế.

Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Nguyễn Quốc Mạnh nhìn nhận, hoạt động khuyến nông cần được nhìn nhận theo hướng đặc thù. Bởi ngay trong Luật Trồng trọt cũng không có chính sách riêng cho khuyến nông. Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Hữu Ninh bổ sung, rằng cần làm rõ khái niệm "tiến bộ kỹ thuật" trong khuyến nông, bởi Điều 52 Luật Chuyển giao công nghệ chỉ có “chuyển giao công nghệ trong nông nghiệp”.

Tổng kết các ý kiến, Thứ trưởng Trần Thanh Nam nhấn mạnh, khuyến nông là hoạt động ở cơ sở, gắn với đồng ruộng, người nông dân là chủ thể và người hưởng lợi trực tiếp. Đặc thù của khuyến nông nằm ở chỗ hoạt động này phải diễn ra ở thực địa, trong sản xuất thực tế, không phải trong hội trường hay bằng những lớp học tách rời hiện trường.

Phương thức chính của khuyến nông là tổ chức trình diễn và chuyển giao công nghệ tại hiện trường, hướng dẫn trực tiếp quy trình, tiêu chuẩn sản xuất; theo dõi quá trình áp dụng, tổng kết, nhân rộng mô hình. "Đây mới là nội dung thể hiện đúng tính đặc thù", ông chia sẻ và nói thêm, "Việc tập huấn, hội thảo hay cung cấp thông tin vẫn cần thiết, nhưng chỉ là phần hỗ trợ, không thể thay thế cho hoạt động trực tiếp trên vùng nguyên liệu."

Cũng từ quan điểm này, Thứ trưởng yêu cầu Dự thảo Nghị định phân biệt mô hình trình diễn và dự án khuyến nông. Mô hình là công cụ trực quan để nông dân “nhìn thấy, làm theo, nhân rộng”, còn dự án là một cấu phần có quy mô, phạm vi, mục tiêu, đối tượng và cơ chế tổ chức cụ thể hơn. Nếu không tách bạch, sau này địa phương sẽ rất khó triển khai. Chẳng hạn, xã có được phép làm dự án không, hay chỉ dừng ở mô hình? Cấp nào quyết định, trách nhiệm ở đâu, kinh phí bố trí thế nào?

"Nguyên tắc chung là khuyến nông phục vụ lợi ích công, không vì mục tiêu lợi nhuận", Thứ trưởng bày tỏ và nhất trí với ý kiến của Sở Nông nghiệp và Môi trường Phú Thọ nêu tại phiên họp, là xem xét cơ chế ưu tiên rõ hơn với địa bàn khó khăn, phát huy vai trò của phụ nữ và đồng bào dân tộc thiểu số.

Bảo Thắng 

Báo Nông nghiệp và Môi trường

(https://nongnghiepmoitruong.vn/tai-dinh-vi-khuyen-nong-gan-voi-thuc-dia-va-nong-dan-tranh-hinh-thuc-d805120.html)