Nhiều địa phương đã hình thành các mô hình sản xuất lúa chất lượng cao, giảm phát thải, bước đầu mang lại hiệu quả về kinh tế và môi trường. Tuy nhiên, để mở rộng quy mô và đạt mục tiêu của Đề án, yêu cầu hiện đại hóa hệ thống thủy lợi ngày càng trở nên cấp thiết. Báo cáo nghiên cứu của Nhóm tư vấn do Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) cung cấp cho thấy, hạ tầng thủy lợi hiện nay đang là "nút thắt" lớn đối với việc áp dụng các kỹ thuật canh tác tiên tiến, đặc biệt là quy trình tưới ngập khô xen kẽ (AWD).

 

Hạ tầng thủy lợi chưa đáp ứng yêu cầu sản xuất mới

Đóng vai trò là "xương sống" của sản xuất nông nghiệp vùng Đồng bằng sông Cửu Long, nhưng hệ thống thủy lợi tại nhiều địa phương đang xuống cấp. Kết quả khảo sát cho thấy, mạng lưới kênh mương, cống điều tiết và trạm bơm phần lớn đã lỗi thời, bị bồi lắng, hư hỏng dẫn đến vận hành kém hiệu quả. Đáng chú ý, hệ thống cấp nước và thoát nước ở nhiều nơi chưa tách biệt, làm gia tăng nguy cơ ô nhiễm nguồn nước, xung đột mặn - ngọt và phát sinh dịch bệnh.

Theo báo cáo của ADB, kinh phí dành cho công tác vận hành và bảo trì công trình thủy lợi hiện chỉ đáp ứng khoảng 40 - 60% nhu cầu thực tế. Điều này khiến nhiều công trình chỉ được sửa chữa khi xảy ra hư hỏng, việc duy tu mang tính "chữa cháy" thay vì bảo trì định kỳ theo kế hoạch

 

"Nút thắt" đối với canh tác lúa giảm phát thải

Một trong những giải pháp kỹ thuật cốt lõi của Đề án là quy trình tưới ngập khô xen kẽ (AWD), giúp tiết kiệm nước và giảm phát thải khí nhà kính. Theo đánh giá của ADB, kỹ thuật này có thể giảm 20 - 35% lượng phát thải và giảm đáng kể lượng nước tưới. Tuy nhiên, việc nhân rộng AWD đang gặp nhiều trở ngại do hạ tầng thủy lợi chưa đáp ứng yêu cầu điều tiết nước linh hoạt.

Hiện nay, hơn 90% diện tích lúa ở Đồng bằng sông Cửu Long vẫn áp dụng phương pháp tưới ngập truyền thống, trong khi diện tích áp dụng AWD mới đạt khoảng 6 - 8%.

ADB cho rằng, hệ thống kênh mương nội đồng chưa khép kín, trạm bơm vận hành thiếu linh hoạt khiến nông dân khó chủ động điều tiết mực nước theo từng giai đoạn sinh trưởng của cây lúa. Bên cạnh đó, việc thiếu các thiết bị cảm biến, hệ thống giám sát kỹ thuật số và quan trắc độ mặn theo thời gian thực cũng hạn chế khả năng triển khai các mô hình canh tác thông minh.

 

Hiện đại hóa thủy lợi theo đặc thù từng địa phương

Để tháo gỡ những điểm nghẽn này, ADB đề xuất hiện đại hóa hệ thống thủy lợi theo hướng nguyên tắc "thích ứng có kiểm soát", phù hợp với đặc thù của từng địa phương. Tại Đồng Tháp, ưu tiên nâng cấp hệ thống thoát lũ và các cụm điều tiết trọng điểm như Hồng Ngự, An Bình nhằm kiểm soát lũ từ thượng nguồn sông Tiền và ngăn mặn từ phía biển, kết hợp xây dựng các hồ chứa nước dự phòng (tại Tam Nông, Cao Lãnh) để bổ sung nguồn nước ngọt trong mùa khô.

Đối với An Giang, trọng tâm là hiện đại hóa hệ thống cống dọc sông Hậu và vùng Tứ giác Long Xuyên, đồng thời tự động hóa công tác giám sát xâm nhập mặn và mực nước nhằm bảo vệ vùng trữ nước ngọt và kiểm soát lũ.

Tại Cần Thơ, tập trung nâng cấp hệ thống thủy lợi Ô Môn - Xà No, kết hợp lắp đặt các thiết bị điều khiển tự động cho cống và âu thuyền để vừa phục vụ sản xuất nông nghiệp, vừa ứng phó với tình trạng ngập úng và triều cường.

Đối với Cà Mau, giải pháp hiện đại hóa hệ thống thoát nước phục vụ mô hình lúa - tôm; đầu tư các cống ngăn mặn tại cửa sông Gành Hào, Sông Đốc và xây dựng các hồ chứa nước ngọt quy mô nhỏ nhằm bảo đảm an ninh nguồn nước cho vùng ven biển.

Trong khi đó, Vĩnh Long cần nâng cấp các cống ngăn mặn trên sông Cổ Chiên, sông Tiền; nạo vét hệ thống kênh chính Nam Mang Thít để nâng cao khả năng dẫn nước, đồng thời ứng dụng công nghệ SCADA (giám sát, điều khiển và thu thập dữ liệu) trong quản lý, vận hành hệ thống thủy lợi từ xa.

leftcenterrightdel
 Ảnh minh họa có sử dụng AI

Đồng bộ hạ tầng để hiện thực hóa mục tiêu của Đề án

Theo báo cáo của nhóm tư vấn từ ADB, hiện đại hóa hệ thống thủy lợi không chỉ dừng ở đầu tư công trình mà cần gắn với chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ trong quản lý, vận hành và huy động đa dạng nguồn lực đầu tư, trong đó có khu vực tư nhân. Thay vì quản lý thủ công và bảo trì theo kiểu "chữa cháy", các tỉnh ĐBSCL có thể ứng dụng công nghệ để nâng cao hiệu suất vận hành như sử dụng hệ thống giám sát thời gian thực (lắp đặt các cảm biến đo mực nước, độ mặn, độ ẩm đất và hệ thống SCADA để điều khiển các cống, trạm bơm từ xa…) hoặc tích hợp hệ thống MRV (Đo đạc, Báo cáo, Thẩm định) cho phép kết nối dữ liệu thủy lợi trực tiếp với hệ thống MRV… Khuyến khích tư nhân quản lý vận hành các hệ thống thủy lợi nhỏ và nội đồng thông qua các hợp đồng dịch vụ. Ngoài ra các doanh nghiệp tư nhân không chỉ cung cấp nước mà còn kết hợp cung ứng giống, cơ giới hóa và tư vấn kỹ thuật số thành một gói dịch vụ trọn gói cho HTX

 

Một hệ thống thủy lợi hiện đại, vận hành linh hoạt và quản lý thông minh sẽ là nền tảng để các địa phương nhân rộng quy trình canh tác tiên tiến, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên nước, giảm phát thải khí nhà kính và từng bước hiện thực hóa mục tiêu xây dựng 1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp vào năm 2030.

BBT