Trong tiến trình phát triển nông nghiệp hiện đại và thích ứng với biến đổi khí hậu, thủy lợi và khuyến nông có mối quan hệ chặt chẽ, bổ trợ lẫn nhau. Nếu thủy lợi tạo nền tảng về nguồn nước và điều kiện hạ tầng phục vụ sản xuất thì khuyến nông đóng vai trò đưa các tiến bộ kỹ thuật, quy trình sản xuất và phương thức sản xuất phù hợp đến với nông dân, giúp khai thác hiệu quả hạ tầng thủy lợi và sử dụng tài nguyên nước tiết kiệm, bền vững.
Thủy lợi - nền tảng vững chắc cho sản xuất nông nghiệp
Từ lâu, công tác thủy lợi luôn giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong quá trình phát triển nông nghiệp Việt Nam. Hệ thống hồ chứa, đập, kênh, mương, trạm bơm, công trình cấp nước – tiêu nước và các giải pháp phòng, chống thiên tai đã góp phần chủ động nguồn nước phục vụ sản xuất, hạn chế tác động của hạn hán, ngập úng, xâm nhập mặn đồng thời hỗ trợ phát triển sản xuất ở nhiều vùng sinh thái khác nhau.
Thủy lợi ngày nay không chỉ được nhìn nhận dưới góc độ xây dựng và vận hành công trình mà ngày càng gắn với quản lý tổng hợp tài nguyên nước, bảo vệ môi trường, sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả và đảm bảo an ninh nguồn nước. Đặc biệt những năm gần đây, biến đổi khí hậu đang làm gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán, mưa lớn, lũ lụt, xâm nhập mặn và thiếu nước cục bộ, từ đó đòi hỏi các giải pháp thủy lợi cần được kết hợp đồng bộ với tổ chức sản xuất, cơ cấu mùa vụ và hướng dẫn kỹ thuật để giúp người dân chủ động ứng phó với rủi ro thiên tai.
Khuyến nông – kết nối sản xuất với hạ tầng thủy lợi
Nếu công trình thủy lợi là “hạ tầng cứng” thì khuyến nông có thể được xem là một trong những “hạ tầng mềm” quan trọng, giúp phát huy hiệu quả của các công trình và nguồn nước phục vụ sản xuất. Từ các thông tin về nguồn nước, lịch thời vụ, dự báo thời tiết, cảnh báo hạn hán, ngập úng, xâm nhập mặn và các khuyến cáo về sử dụng nước… cán bộ khuyến nông hướng dẫn nông dân bố trí mùa vụ phù hợp, lựa chọn giống cây trồng có khả năng thích ứng, điều chỉnh chế độ tưới – tiêu, áp dụng kỹ thuật canh tác tiết kiệm nước và thực hiện các biện pháp giảm thiểu thiệt hại do thiên tai gây ra.
Thực tiễn cho thấy, một công trình thủy lợi chỉ phát huy tối đa hiệu quả khi người sử dụng hiểu rõ cách vận hành, khai thác và sử dụng nguồn nước hợp lý. Đây chính là điểm mà công tác khuyến nông có thể phát huy vai trò kết nối giữa công trình - nguồn nước - kỹ thuật - người sản xuất - thị trường.
Đẩy mạnh phối hợp liên ngành phát huy hiệu quả công tác thủy lợi trong xây dựng nền nông nghiệp chủ động thích ứng
Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi đáng kể điều kiện sản xuất nông nghiệp tại Việt Nam. Hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn, mưa lớn, lũ quét không còn là những rủi ro riêng biệt mà ngày càng tác động trực tiếp đến sinh kế của người dân. Trong bối cảnh đó, thủy lợi và khuyến nông cần được liên kết trong cùng một chuỗi các hoạt động từ dự báo - quản lý nguồn nước - tổ chức sản xuất - chuyển giao kỹ thuật – đánh giá hiệu quả.
Thông tin về nguồn nước, dự báo thời tiết, nguy cơ hạn hán, lũ lụt hoặc xâm nhập mặn sẽ có giá trị hơn khi được chuyển hóa thành những khuyến cáo cụ thể đối với từng vùng sản xuất và từng nhóm đối tượng. Ngược lại, thông tin từ thực tiễn sản xuất, nhu cầu sử dụng nước và những khó khăn của nông dân cũng là cơ sở để hoàn thiện phương án quản lý, phân bổ và sử dụng nguồn nước. Đây là điểm quan trọng để hình thành nền nông nghiệp chủ động thích ứng trong đó người nông dân không chỉ “ứng phó” khi thiên tai xảy ra mà còn có thể chủ động điều chỉnh kế hoạch sản xuất dựa trên thông tin và dữ liệu được cung cấp. Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số, việc kết nối dữ liệu về thủy lợi, khí tượng thủy văn, đất đai, cây trồng và mùa vụ sẽ tạo điều kiện để hệ thống khuyến nông cung cấp các khuyến cáo chính xác, kịp thời và phù hợp hơn với từng địa bàn sản xuất.
Hưởng ứng Ngày truyền thống ngành Thủy lợi Việt Nam 28/8 là dịp để khẳng định những đóng góp quan trọng của ngành Thủy lợi đối với sản xuất nông nghiệp và đời sống nhân dân, đồng thời nhìn nhận rõ hơn yêu cầu phối hợp liên ngành trong bối cảnh mới. Chỉ có sự kết nối chặt chẽ giữa các ngành sẽ góp phần nâng cao hiệu quả đầu tư công trình thủy lợi, sử dụng tiết kiệm tài nguyên nước, giảm rủi ro trong sản xuất và tăng khả năng chống chịu của nông nghiệp trước biến đổi khí hậu.
Hoài Thương
Trung tâm Khuyến nông quốc gia