Theo số liệu tổng hợp của Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi, đến ngày 13/11/2026, tổng dung tích trữ của các hồ chứa thủy lợi vùng cao nguyên Trung Bộ đạt 91% tổng dung tích thiết kế. Nguồn nước tại các hệ thống hồ chứa vừa và lớn cơ bản đáp ứng kế hoạch cấp nước đầu vụ Đông Xuân. Theo dự báo, những tháng đầu năm 2027 sẽ ít mưa và nắng nóng gia tăng từ tháng 3, nguy cơ thiếu nước tập trung ở vùng cuối kênh, vùng do công trình thủy lợi nhỏ cấp nước và vùng cây lâu năm ngoài phạm vi cấp nước của công trình thủy lợi.

Để chủ động phòng, chống hạn hán, thiếu nước phục vụ sản xuất nông nghiệp, các địa phương cần thực hiện một số giải pháp sau:

1. Cân đối nguồn nước theo công trình và cụm sản xuất

Các địa phương tổ chức kiểm kê nguồn nước từ đầu vụ, xác định phần nước có khả năng cấp đến từng khu tưới và từng cụm sản xuất. Đối với hồ chứa, cơ sở tính toán là dung tích hữu ích có thể khai thác, lượng nước dự báo về hồ, giới hạn mực nước vận hành, yêu cầu cấp nước theo quy trình và phần dự trữ cần thiết đến cuối mùa khô. Đối với trạm bơm lấy nước từ sông, suối, cần theo dõi mực nước tại cửa lấy nước, số giờ vận hành và lượng nước thực cấp. Đối với giếng, ghi nhận mực nước trước bơm, mức hạ thấp trong quá trình khai thác và tốc độ phục hồi sau bơm.

Nhu cầu tưới được xác định theo loại cây, diện tích và giai đoạn sinh trưởng, phù hợp với khả năng cấp nước của công trình. Khi lập kế hoạch, ưu tiên bảo đảm nước sinh hoạt và nhu cầu thiết yếu, đồng thời tính đến tổn thất trên hệ thống dẫn nước. Đơn vị quản lý, khai thác công trình cập nhật cân đối nguồn nước theo tuần hoặc theo đợt tưới khi lượng nước về công trình và nhu cầu sử dụng thay đổi.

Khu vực có khả năng cấp nước ổn định cần công bố lịch tưới từ đầu vụ. Khu vực chỉ đủ trong điều kiện nguồn nước diễn biến thuận lợi cần xác định phương án tưới luân phiên và nguồn bổ sung. Khu vực thiếu nguồn ngay từ đầu vụ cần thông báo sớm để địa phương điều chỉnh diện tích cây hằng năm và lập phương án giữ cây lâu năm hiện có. Với vườn trồng mới, xác minh khả năng cấp nước qua cả mùa khô trước khi mở rộng diện tích.

2. Vận hành công trình và bảo đảm cấp nước đến vùng cuối tuyến

Các đơn vị quản lý công trình tranh thủ tích nước khi điều kiện cho phép, tuân thủ quy trình vận hành và yêu cầu bảo đảm an toàn công trình, hạ du. Trước thời kỳ tưới tập trung, kiểm tra cửa lấy nước, thiết bị đóng mở, trạm bơm và tuyến kênh có nguy cơ rò rỉ hoặc bồi lấp. Cần xác định những vị trí phải sửa chữa trước, nhất là công trình phục vụ nhiều diện tích cây lâu năm và công trình có phương án cấp thay thế hạn chế.

Tại các vùng nhận nước từ hồ thủy điện hoặc từ đoạn sông có điều tiết, xác định thời gian truyền nước đến cửa lấy nước, lưu lượng cần thiết và thời điểm có thể vận hành trạm bơm. Đơn vị khai thác thống nhất lịch với bên điều tiết và thông báo tới hợp tác xã, tổ thủy lợi và người sử dụng nước trước mỗi đợt. Khi phải tưới luân phiên, bố trí lượt nhận nước cho khu tưới cuối tuyến và kiểm tra lượng nước thực đến các điểm giao nhận.

3. Sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả cho một số cây trồng chủ lực

a) Cà phê

Xác định lần tưới đầu trên cơ sở mức độ phân hóa mầm hoa, độ ẩm đất và điều kiện thời tiết tại vườn. Với các lần tiếp theo, điều chỉnh lượng và chu kỳ tưới theo mưa thực tế, độ ẩm vùng rễ và giai đoạn ra hoa, đậu quả. Vùng dùng chung nguồn nên thống nhất lịch tưới theo nhóm hộ để giảm tình trạng nhiều máy bơm hoạt động đồng thời.

Đối với vườn đã có hệ thống tưới tiết kiệm, kiểm tra áp lực, vệ sinh bộ lọc, súc rửa đường ống và xử lý đầu tưới tắc trước mùa khô. Ghi thời gian tưới và lưu lượng thực cấp để điều chỉnh giữa các lô. Với vườn tưới gốc, sửa bồn và làm tơi lớp đất mặt phù hợp để nước thấm vào vùng rễ. Dùng vật liệu hữu cơ để phủ giữ ẩm, bố trí khoảng cách phù hợp với gốc cây và quản lý vật liệu khô trong mùa có nguy cơ cháy.

b) Hồ tiêu

Ưu tiên duy trì độ ẩm phù hợp ở vùng rễ và bảo đảm thoát nước quanh gốc. Đối với vườn trồng xen cà phê và hồ tiêu, bố trí lượng nước và thời điểm tưới phù hợp với từng loại cây, áp dụng tưới gốc hoặc tưới tiết kiệm, tránh tưới tràn. Khi nguồn nước suy giảm, phối hợp với cán bộ khuyến nông điều chỉnh lịch tưới và hướng dẫn biện pháp chăm sóc để hạn chế cây bị suy kiệt.

c) Cây ăn quả

Đối với vườn sầu riêng và các loại cây ăn quả có nhu cầu nước cao, lập kế hoạch cấp nước theo tuổi cây, giai đoạn ra hoa, đậu quả, nuôi quả và đặc điểm đất. Theo dõi độ ẩm ở khu vực rễ hoạt động, chia khu tưới theo địa hình, tuổi vườn và công suất cấp nước. Vườn kinh doanh cần có phương án duy trì lượng nước thiết yếu trong giai đoạn nhạy cảm. Với vườn có nguồn hạn chế kéo dài, cán bộ kỹ thuật hướng dẫn điều chỉnh chăm sóc theo tình trạng cây và khả năng cấp nước của hộ.

d) Đánh giá và nhân rộng mô hình

Đề nghị cơ quan khuyến nông, hợp tác xã lựa chọn mô hình trên nhóm đất, địa hình và nguồn nước đại diện. Theo dõi lượng nước cấp theo lô, điện hoặc nhiên liệu bơm, chi phí vận hành và tình trạng cây qua mùa khô. Kết quả theo dõi là cơ sở để lựa chọn công nghệ, quy mô đầu tư và cách tổ chức dùng chung nguồn phù hợp với điều kiện từng vùng sản xuất.

e) Khuyến cáo một số hình thức trữ nước

Ao, hồ trữ nước phân tán: Ưu tiên tận dụng ao, hồ hiện có tại vườn hoặc bố trí ao, hồ dùng chung cho nhóm hộ ở vùng sản xuất tập trung. Thu gom nước mưa trong vườn, qua lắng, lọc trước khi dẫn vào ao, hồ. Nếu đầu tư mới, lựa chọn vị trí thuận lợi cho việc thu gom và cấp nước, xa nguồn ô nhiễm, có nền và mái ổn định. Căn cứ khả năng thấm của nền đất để bố trí bạt chống thấm phù hợp, đồng thời bố trí đường thoát tràn và hàng rào bảo vệ.

Túi trữ nước kín: Sử dụng để dự phòng và bổ sung nước tưới cho hộ hoặc cụm vườn có nhu cầu trữ nhỏ, thiếu mặt bằng làm ao hoặc dung tích ao hiện có chưa đáp ứng. Đặt túi trên nền bằng phẳng, chắc chắn, đã dọn sạch vật sắc nhọn. Che nắng, kiểm tra van và đường ống, bơm nước theo hướng dẫn của nhà sản xuất.

Lượng nước cần trữ được xác định theo diện tích, loại cây, giai đoạn sinh trưởng, phương pháp tưới và thời gian dự kiến thiếu nước. Khi tính dung tích ao, hồ, cần tính đến tổn thất do bốc hơi, thấm và phần dung tích không khai thác được. Tranh thủ tích nước trước cao điểm mùa khô, kết hợp tưới tiết kiệm và ưu tiên cấp nước cho vườn cây ở giai đoạn nhạy cảm.

4.  Tổ chức theo dõi và ứng phó khi nguồn nước suy giảm

Tình huống

Dấu hiệu cần xác minh

Công việc ưu tiên

Nguồn nước đáp ứng kế hoạch

Dung tích và lưu lượng cấp phù hợp kế hoạch. Các điểm cuối tuyến nhận đủ nước theo lịch.

Duy trì lịch tưới, kiểm tra định kỳ và cập nhật dự báo nguồn nước.

Có dấu hiệu thiếu nước

Mực nước hoặc lưu lượng thực tế giảm nhanh hơn dự kiến. Thời gian phục hồi giếng kéo dài. Một số khu tưới bắt đầu nhận thiếu nước.

Kiểm tra tại hiện trường, tính lại khả năng cấp đến cuối vụ, tổ chức tưới luân phiên và chuẩn bị nguồn bổ sung.

Thiếu nước nghiêm trọng

Nguồn hiện có không đáp ứng các nhu cầu thiết yếu hoặc nhiều khu sản xuất mất nguồn tưới.

Huy động phương án cấp nước dự phòng, ưu tiên nước sinh hoạt, phân phối nước theo phương án được cấp có thẩm quyền chấp thuận.

Các đơn vị khai thác và chính quyền cấp xã cần thống nhất dấu hiệu cảnh báo phù hợp với từng công trình. Đối với hồ, có thể căn cứ mực nước và khả năng duy trì cấp nước đến kỳ tưới tiếp theo. Đối với trạm bơm, căn cứ khả năng vận hành ở mực nước thấp, lưu lượng cấp thực tế và thời gian có nước tại cửa lấy nước. Đối với giếng, cần theo dõi diễn biến hạ thấp mực nước và khả năng hồi phục sau mỗi đợt khai thác.

Khi xảy ra thiếu nước, báo cáo cụ thể địa bàn, nguồn cấp, loại cây trồng, diện tích bị ảnh hưởng, số hộ thiếu nước sinh hoạt, khả năng cấp nước còn lại và biện pháp xử lý. Sở Nông nghiệp và Môi trường tổng hợp để cập nhật phương án và phối hợp điều tiết nguồn nước. Cơ quan khuyến nông thông tin lịch cấp nước và hướng dẫn biện pháp chăm sóc phù hợp với từng loại cây trồng.

Cấp nước sinh hoạt cần được chuẩn bị từ trước mùa khô tại các thôn, buôn dùng giếng nông, nguồn tự chảy hoặc công trình tập trung công suất thấp. Khi nguồn suy giảm, rà soát điều kiện đấu nối với hệ thống lân cận, điểm cấp nước tập trung và thiết bị trữ, vận chuyển nước. Việc huy động nguồn nước dưới đất phải căn cứ khả năng khai thác bền vững và quy định áp dụng tại địa phương.

BBT (gt)