Đất đai – nền tảng của hệ thống lương thực toàn cầu
Đất đai cung cấp hơn 95% sản lượng thực phẩm toàn cầu, đồng thời đảm nhận nhiều dịch vụ hệ sinh thái quan trọng như điều tiết nước, lưu giữ carbon và bảo tồn đa dạng sinh học. Tuy nhiên, đây là nguồn tài nguyên hữu hạn, không thể tái tạo trong thời gian ngắn.
Suy thoái đất được hiểu là sự suy giảm kéo dài khả năng thực hiện các chức năng sinh thái và sản xuất của đất. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ các hoạt động của con người như phá rừng, chăn thả quá mức, canh tác thâm canh không hợp lý, lạm dụng phân bón và hóa chất nông nghiệp. Hệ quả là năng suất cây trồng suy giảm, đất nông nghiệp bị thoái hóa, thậm chí bị bỏ hoang, đe dọa trực tiếp đến an ninh lương thực và sinh kế của hàng triệu nông hộ.
Những con số cảnh báo về suy thoái đất
Suy thoái đất hiện nay là thách thức mang tính toàn cầu, không phân biệt trình độ phát triển của các quốc gia. Trên phạm vi thế giới, gần 90% diện tích rừng bị phá có liên quan đến hoạt động mở rộng đất nông nghiệp và đồng cỏ chăn nuôi, gây mất đa dạng sinh học và làm gia tăng phát thải khí nhà kính. Khoảng 1,7 tỷ người đang sinh sống tại các khu vực có năng suất đất suy giảm do suy thoái đất trong quá khứ, trong đó gần 1 tỷ người thuộc nhóm các quốc gia thu nhập trung bình – đối tượng chịu tác động nặng nề nhất. Ngay cả tại các quốc gia thu nhập cao, việc thâm canh quá mức và lạm dụng đầu vào nông nghiệp để duy trì năng suất cũng đang dẫn đến chua hóa đất, ô nhiễm môi trường và suy giảm chất lượng đất canh tác.
Vai trò của nông hộ trong quản lý và sử dụng đất bền vững
Hiện nay, trên thế giới có khoảng 570 triệu trang trại, trong đó 85% là các nông hộ quy mô nhỏ (dưới 2 ha), nhưng chỉ quản lý khoảng 9% diện tích đất nông nghiệp. Ngược lại, chỉ 0,1% số trang trại quy mô lớn (trên 1.000 ha) lại nắm giữ gần một nửa diện tích đất nông nghiệp toàn cầu.
Tuy nhiên, tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình thấp, nông hộ nhỏ vẫn đóng vai trò đặc biệt quan trọng khi cung cấp tới 60% sản lượng lương thực từ cây trồng. Điều này cho thấy, dù ở bất kỳ quy mô nào, việc quản lý và sử dụng đất bền vững đều có ý nghĩa then chốt trong nỗ lực chống suy thoái đất và bảo đảm an ninh lương thực.
Phục hồi đất – đầu tư cho hiện tại và tương lai
Các nghiên cứu cho thấy, suy thoái đất hoàn toàn có thể được ngăn chặn và đảo ngược nếu có chính sách và giải pháp phù hợp. Chỉ cần phục hồi 10% diện tích đất trồng trọt bị suy thoái do con người gây ra hiện nay, sản lượng tăng thêm có thể đáp ứng nhu cầu lương thực cho khoảng 154 triệu người mỗi năm. Nếu tính cả các diện tích đất canh tác bị bỏ hoang, con số này có thể đạt từ 292 đến 476 triệu người.
Hiện đã có hơn 130 quốc gia cam kết thực hiện mục tiêu trung hòa suy thoái đất vào năm 2030 theo Mục tiêu Phát triển Bền vững SDG 15.3 của Liên hợp quốc. Để đạt được mục tiêu này, cần triển khai đồng bộ các giải pháp theo hướng: ngăn chặn suy thoái mới, giảm thiểu suy thoái hiện hữu và phục hồi các diện tích đất đã bị thoái hóa.
    |
 |
| Mất rừng kéo theo suy thoái đất, phá vỡ cân bằng khí hậu và đa dạng sinh học |
Định hướng giải pháp hướng tới nông nghiệp bền vững
Để các cam kết quốc tế được cụ thể hóa thành hành động thiết thực, cần tập trung vào một số định hướng chính:
Thứ nhất, gắn kết chặt chẽ giữa chính sách và thực tiễn, chuyển hóa các cam kết về quản lý đất bền vững thành mô hình sản xuất phù hợp với điều kiện sinh thái và sinh kế của nông dân địa phương.
Thứ hai, xây dựng các chiến lược linh hoạt theo mức độ suy thoái đất; trong đó, những vùng đất suy thoái nghiêm trọng cần các giải pháp chuyển đổi mạnh mẽ, còn đất đang sản xuất cần được quản lý theo hướng bền vững, lâu dài.
Thứ ba, tăng cường quản trị đất đai công bằng và hiệu quả, bảo đảm quyền sử dụng đất rõ ràng, ổn định cho người dân – nền tảng quan trọng của quản lý đất bền vững.
Thứ tư, đầu tư vào phát triển nguồn nhân lực thông qua đào tạo, khuyến nông và chuyển giao kỹ thuật, giúp nông dân trở thành chủ thể của quá trình phục hồi và tái tạo đất.
Đất đai đã và đang nuôi dưỡng nhân loại qua nhiều thế hệ. Trong bối cảnh đất ngày càng chịu nhiều áp lực, trách nhiệm bảo vệ và phục hồi đất không chỉ thuộc về riêng ngành nông nghiệp mà cần sự chung tay của toàn xã hội. Với quyết tâm chính trị, chính sách phù hợp và sự tham gia tích cực của người dân, mục tiêu xây dựng một nền nông nghiệp xanh, bền vững – nơi đất đai được tái tạo và sự sống được duy trì lâu dài – hoàn toàn có thể đạt được.
Giờ đây, khi đất đang “kiệt sức”, chính chúng ta phải có trách nhiệm gìn giữ và phục hồi. Bằng sự quyết tâm và hành động chung tay, chúng ta hoàn toàn có cơ sở để hướng tới một tương lai xanh, nơi đất đai được tái tạo và phát triển bền vững./.
Mai Anh – Theo FAO