Tại Hội nghị thường niên nhóm công tác về Đào tạo nông nghiệp và Khuyến nông ASEAN (AWGATE) lần thứ 32 tổ chức ngày 23/6/2026 theo hình thức trực tuyến, Thái Lan đã chia sẻ báo cáo toàn diện về "Mô hình nông nghiệp các-bon thấp hướng tới phát triển bền vững". Đây là một tài liệu thực tiễn, gợi mở nhiều bài học kinh nghiệm cho công tác khuyến nông và phát triển nông nghiệp tại Việt Nam.
    |
 |
| Cán bộ khuyến nông Thái Lan khảo sát tại thực địa |
Mô hình kinh tế BCG: Kim chỉ nam cho nông nghiệp Các-bon thấp
Chính phủ Thái Lan đã lồng ghép mạnh mẽ chương trình nghị sự nông nghiệp các-bon thấp vào khung chính sách phát triển quốc gia thông qua chiến lược Mô hình Kinh tế BCG (Bio - Circular - Green/ Sinh học - Tuần hoàn - Xanh) (Kinh tế sinh học (Bio-Economy): Tập trung khai thác các tài nguyên sinh học và giải pháp đổi mới sáng tạo nhằm tối ưu hóa giá trị sản phẩm, dịch vụ nông nghiệp một cách bền vững; Kinh tế tuần hoàn (Circular Economy): Thúc đẩy việc tái sử dụng, tái chế phế phụ phẩm, giảm thiểu tối đa lượng chất thải ra môi trường trong suốt chuỗi giá trị nông sản; Kinh tế xanh (Green Economy): Định hướng các hoạt động sản xuất giảm phát thải các-bon, tăng cường khả năng chống chịu của hệ sinh thái nông nghiệp trước thiên tai). Mô hình này kết hợp hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường, đồng thời định vị người nông dân là lực lượng tuyến đầu trong thích ứng và giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu:
Chiến Lược "3 Cao" – Đòn bẩy thúc đẩy chuyển đổi
Để hiện thực hóa nền nông nghiệp các-bon thấp, Thái Lan triển khai đồng bộ chiến lược "3 Cao" (Nông nghiệp giá trị cao: Tập trung phát triển các nông sản phân khúc cao cấp, đảm bảo chất lượng vượt trội nhằm định vị thương hiệu nông sản quốc gia mạnh mẽ trên thị trường quốc tế, từ đó mang lại giá trị thương mại lớn hơn; Nông nghiệp Tiêu chuẩn cao: Sản xuất bắt buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy chuẩn quốc tế về an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường và giảm "dấu chân các-bon" (carbon footprint) để thâm nhập sâu vào các thị trường khó tính; Nông nghiệp Thu nhập cao: Nâng cao chất lượng đời sống cho nông dân bằng cách đa dạng hóa các nguồn thu từ thực hành xanh: kết hợp giữa bán nông sản chất lượng cao, khai thác gỗ lâu năm và thương mại hóa tín chỉ các-bon), lấy lợi ích kinh tế của người nông dân làm động lực cốt lõi.
Những điểm sáng về công nghệ khuyến nông các-bon thấp
Thái Lan đã chứng minh tính hiệu quả bằng cách áp dụng một bộ giải pháp công nghệ đồng bộ từ thực tiễn với các trọng tâm bao gồm:
- Các biến pháp kỹ thuật trong canh tác lúa gạo phát thải thấp như: i. Kỹ thuật ngập khô xen kẽ (AWD) đó là việc áp dụng chu kỳ tưới nước chủ động giúp giảm từ 30% đến 50% lượng phát thải khí mê-tan (CH₄) – tác nhân gây hiệu ứng nhà kính lớn trong trồng lúa – đồng thời tiết kiệm đáng kể nguồn tài nguyên nước; ii. San phẳng đồng ruộng bằng tia laser (LLL): Công nghệ này giúp bề mặt ruộng đạt độ phẳng tối ưu, tối đa hóa hiệu quả phân phối nước và phân bón, giảm hiện tượng dư thừa lãng phí đầu vào; iii. Quản lý rơm rạ không đốt: Sử dụng các chế phẩm vi sinh để thúc đẩy quá trình phân hủy rơm rạ và gốc ngô ngay tại ruộng. Giải pháp này thay thế hoàn toàn tập quán đốt đồng gây ô nhiễm không khí, giúp bổ sung chất hữu cơ và cải thiện độ phì nhiêu cho đất.
- Nông nghiệp chính xác và nông lâm kết hợp: Ứng dụng thiết bị bay không người lái (drone) để bón phân và phun chế phẩm sinh học, kết hợp với chiến lược quản lý dinh dưỡng theo vùng cụ thể giúp cắt giảm tối đa việc lạm dụng hóa chất; Phát triển mô hình lâm nghiệp nông nghiệp đa tầng, kết hợp các loại cây lấy gỗ lâu năm giá trị cao (tếch, cao su) xen canh với cây ăn quả đặc sản (sầu riêng, xoài). Mô hình này tạo ra những "bể hấp thụ các-bon" vĩnh cửu bền vững, giúp nông dân có nguồn thu nhập đa tầng và dài hạn. Ví dụ mô hình trình diễn của dự án cây lâu năm và cây ăn quả các-bon thấp áp dụng phương thức quản lý đất bền vững, bón phân hữu cơ và quản lý dịch hại tổng hợp (IPM). Điểm đặc biệt là việc ứng dụng di động (Mobile Apps) để hỗ trợ các hộ nhỏ lẻ theo dõi, đo đạc và thực hiện quy trình chứng nhận tín chỉ các-bon quốc gia (T-VER), biến lượng các-bon hấp thụ thành tiền mặt một cách minh bạch.
Vai trò của công tác khuyến nông kỹ thuật số và khuyến nông trẻ
Để thích ứng nhanh với mô hình mới, hệ thống khuyến nông Thái Lan đã chủ động thay đổi mạnh mẽ phương thức tiếp cận: Khuyến nông dựa vào cộng đồng: Thành lập các Trung tâm học tập nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp. Tại đây, những "Nông dân nòng cốt" xuất sắc được đào tạo để trở thành giảng viên, trực tiếp hướng dẫn kỹ thuật cho các nông dân khác tại địa phương theo phương thức "nông dân dạy nông dân".
Chương trình Nông dân trẻ Thông minh (Young Smart Farmer - YSF): Tập trung xây dựng một thế hệ lực lượng lao động nông nghiệp trẻ tuổi, năng động, am hiểu công nghệ. Nhóm đối tượng này đi đầu trong việc sử dụng công nghệ số để quản lý trang trại, vận hành các phần mềm tính toán phát thải các-bon và thúc đẩy tinh thần khởi nghiệp xanh tại nông thôn.
Nền tảng khuyến nông số: Triển khai rộng rãi các ứng dụng cung cấp dữ liệu khí hậu thời gian thực, hướng dẫn chi tiết quy trình canh tác phát thải thấp và đơn giản hóa các thủ tục kiểm định tín chỉ các-bon.
Thách thức và bài học cho khuyến nông Việt Nam
Bên cạnh những thành công, báo cáo của Thái Lan cũng thẳng thắn chỉ ra những rào cản lớn đang phải đối mặt như chi phí đầu tư công nghệ ban đầu cao đối với các hộ nhỏ lẻ; Quy trình thương mại hóa tín chỉ các-bon (hệ thống T-VER) còn phức tạp và tốn kém chi phí giao dịch; Sự bất định của thời tiết cực đoan làm ảnh hưởng đến các mô hình; Để khắc phục, Thái Lan đề xuất tăng cường mối quan hệ đối tác 4P (Public - Private - People - Partnership / Hợp tác công - tư với người dân) và kiến nghị xây dựng hệ thống tài liệu đào tạo canh tác các-bon thấp chuẩn hóa chung trong khu vực ASEAN.
Nông nghiệp Việt Nam, với nhiều nét tương đồng về điều kiện tự nhiên và phương thức canh tác, hoàn toàn có thể chắt lọc những bài học quý báu từ mô hình này của Thái Lan. Việc đẩy mạnh chuyển đổi số trong khuyến nông, xây dựng lực lượng khuyến nông trẻ, đơn giản hóa quy trình đo đạc tín chỉ các-bon và thúc đẩy mạnh mẽ kinh tế tuần hoàn chính là chìa khóa để xây dựng một nền nông nghiệp Việt Nam "Xanh - Sạch - Phát thải thấp", đồng thời gia tăng mạnh mẽ giá trị cạnh tranh trên trường quốc tế./.
Quỳnh Yến
(Theo báo cáo của Cục Khuyến nông Thái Lan tại Hội nghị AWGATE 2026)