Từ vườn cây suy kiệt đến sản lượng tăng gấp đôi
Tại làng Ananguié, miền nam Bờ Biển Ngà, nữ nông dân Sylvie Sopie N'Gbesso, 46 tuổi, đều đặn phát dọn lớp lá khô và chăm sóc khu vườn ca cao rộng 2 ha. Công việc chị gọi là “dọn vệ sinh vườn” tưởng chừng giản đơn, nhưng lại là một phần quan trọng trong quá trình phục hồi vườn cây và giữ cho ca cao sinh trưởng khỏe mạnh.
Trước đây, khu vườn của Sylvie đã già cỗi và cây ca cao phải sinh trưởng hoàn toàn dưới ánh nắng gay gắt. Sau khi chuyển sang mô hình nông lâm kết hợp, chị bố trí cây che bóng, cây ăn quả phát triển song song cùng với cây ca cao. Kết quả, sản lượng ca cao của khu vườn đã tăng từ 1.000 kg năm 2023 lên 2.000 kg năm 2025 – tức tăng gấp đôi chỉ sau hai năm.
Đằng sau con số ấy là một hành trình dài nỗ lực. Từng buôn bán rau quả tại Abidjan, Sylvie tìm đến cây ca cao với mong muốn để đa dạng hóa nguồn thu nhập, trang trải cuộc sống và lo chi phí học hành cho các con. Chị bắt đầu trồng ca cao từ năm 2003, nhưng trong nhiều năm liền, vườn cây cho rất ít quả., năng suất thấp. Phương thức canh tác độc canh, thiếu bóng che trong thời gian dài đã khiến đất suy giảm độ phì, hệ sinh thái nghèo đi và năng suất ngày càng sụt giảm.
Đưa bóng mát trở lại vườn ca cao
Bờ Biển Ngà hiện là quốc gia cung cấp hơn 40% sản lượng ca cao trên toàn thế giới. Tuy nhiên, việc mở rộng diện tích cây hàng hóa trong nhiều thập kỷ đã làm mất hơn 80% diện tích rừng của quốc gia này. Khi rừng suy giảm, mặt đất trở nên nóng và khô hơn; tình trạng hạn hán, mưa thất thường cùng các hiện tượng thời tiết cực đoan cũng làm gia tăng rủi ro đối với vùng trồng ca cao. Một nghiên cứu của Ủy ban châu Âu cảnh báo rằng đến năm 2050, một nửa diện tích trồng ca cao hiện nay có thể không còn phù hợp để canh tác.
Trước sức ép đó, Chính phủ Bờ Biển Ngà cùng các tổ chức quốc tế đang hỗ trợ nông dân chuyển đổi những vườn ca cao không có cây che bóng sang hệ thống nông lâm kết hợp. Đây không chỉ là giải pháp hạ nhiệt cho vườn cây, mà còn giúp giữ ẩm, phục hồi đất, tăng đa dạng sinh học đồng thời tạo thêm nguồn thu nhập từ sản phẩm từ cây ăn quả và cây lấy gỗ.
    |
 |
| Nicole Kambou và chồng trồng cây che bóng xen trong vườn ca cao |
Kỹ thuật đúng biến thành năng suất
Năm 2023, Sylvie tham gia dự án PROMIRE - chương trình thúc đẩy sản xuất ca cao không gây mất rừng nhằm giảm phát thải tại Bờ Biển Ngà, do Quỹ Khí hậu Xanh tài trợ và Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) phối hợp với Chính phủ Bờ Biển Ngà triển khai. Ban đầu chị còn khá do dự, nhưng các lớp đào tạo thực hành đã giúp chị từng bước thay đổi thói quen chăm sóc vườn ca cao.
Dưới sự hướng dẫn của chuyên gia, Sylvie và các nông dân trong vùng được học phương pháp quản lý cỏ dại và tầng cây bụi, kỹ thuật cắt tỉa hợp lý, chăm sóc ca cao theo từng giai đoạn sinh trưởng và duy trì hệ thống cây che bóng, cách tận dụng phụ phẩm để ủ phân compost và làm chế phẩm sinh học bảo vệ thực vật, qua đó giảm chi phí đầu vào và cải thiện sức khỏe đất.
Thực tế cũng cho thấy sản xuất ca cao vẫn là công việc nặng nhọc và tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn lao động. Bản thân Sylvie từng bị thương trong quá trình phát dọn vườn bằng dao rựa. Do đó, bên cạnh việc chuyển giao kỹ thuật, công tác tổ chức lao động và nâng cao khả năng tiếp cận các thiết bị cơ giới hóa là điều kiện quan trọng để duy trì mô hình một cách lâu dài.
Hợp tác xã tháo gỡ nút thắt lao động và cơ giới hóa
Một hướng đi quan trọng đang được thúc đẩy là phát huy vai trò của các hợp tác xã. Trong khuôn khổ dự án SCOLUR-CI do Quỹ Môi trường Toàn cầu tài trợ, FAO và các đối tác địa phương hỗ trợ hợp tác xã đầu tư thiết bị phục vụ nông lâm kết hợp. Thông qua hợp tác xã, bà con có thể thuê xe ba bánh, dụng cụ cắt tỉa, cưa xích cũng như thuê thêm lao động vào những thời điểm cần thiết.
Tại vùng Comoé, nữ nông dân Nicole Kambou, 36 tuổi chia sẻ rằng trước đây việc cắt tỉa và phát dọn vườn ca cao vô cùng vất vả. Nay hợp tác xã có thể hỗ trợ toàn diện từ khâu trồng, chăm sóc đến thu hoạch. Trong vườn của Nicole, cây ca cao được trồng xen với bơ, “petit cola”, cây che bóng và cây lấy gỗ, tạo nên một hệ sinh thái đa tầng vừa đem lại giá trị kinh tế, vừa giúp tích trữ carbon và phục hồi đất.
Từ mô hình trình diễn đến thay đổi trên quy mô lớn
Mô hình hợp tác xã của dự án SCOLUR-CI dự kiến được mở rộng trong giai đoạn cuối của dự án PROMIRE, giúp thêm nhiều nông hộ tiếp cận với máy móc, nhân lực và duy trì các thực hành nông lâm kết hợp bền vững. Đến nay, dự án PROMIRE đã mang lại lợi ích cho hơn 7.500 người sản xuất ca cao đồng thời chuyển đổi hơn 3.400 ha vườn ca cao truyền thống sang hệ thống bền vững.
Cùng với đó, dự án SCOLUR-CI đã hỗ trợ áp dụng các kế hoạch quản lý cảnh quan tổng hợp trên diện tích 300.000 ha và xây dựng mô hình nông lâm kết hợp trên hơn 8.100 ha. Những kết quả này minh chứng rằng khi kỹ thuật, tổ chức nông dân, cơ giới hóa và nguồn lực tài chính được kết nối dồng bộ, nông lâm kết hợp sẽ tạo ra lợi ích toàn diện cho sản xuất, khí hậu, đa dạng sinh học và tài nguyên đất.
Đối với Sylvie, sự thay đổi không dừng ở những con số sản lượng. Nông lâm kết hợp đã mở ra một hướng đi lâu dài hơn cho gia đình và mảnh đất chị đang canh tác. Thành quả của khu vườn hôm nay chính là cơ nghiệp bền vững cho thế hệ mai sau.
“Nông lâm kết hợp đến với tôi để ngày mai các con tôi không phải rời bỏ mảnh đất này. Tôi làm điều này vì tương lai của các con, để lại cho các con một cơ nghiệp.” - Sylvie Sopie N'Gbesso
Giá trị khuyến nông rút ra từ mô hình
- Bố trí cây che bóng hợp lý: Cây che bóng là một cấu phần kỹ thuật quan trọng giúp điều hòa tiểu khí hậu, giữ ẩm và hỗ trợ phục hồi đất trong vườn ca cao.
- Đào tạo thực hành và đồng hành kỹ thuật giúp nông dân tự tin thay đổi tập quán canh tác truyền thống và áp dụng đúng quy trình kỹ thuật.
- Tận dụng phụ phẩm để làm phân compost, chế phẩm sinh học giúp giảm chi phí đầu vào và nâng chất lượng đất.
- Phát huy vai trò hợp tác xã và dịch vụ cơ giới hóa dùng chung là giải pháp thiết thực cho bài toán thiếu hụt lao động, nâng cao an toàn lao động và thúc đẩy cơ giới hóa trong nông nghiệp./.
Quỳnh Yến – Theo FAO