Mối đe dọa lớn đối với cây chuối
Tại Venezuela, cây chuối từ lâu đã gắn bó với đời sống sinh kế và văn hóa của người dân. Tuy nhiên, năm 2023, Viện Y tế Nông nghiệp Tổng hợp Quốc gia (INSAI) đã công bố tình trạng khẩn cấp kiểm dịch thực vật khi phát hiện sự xâm nhập của nấm Fusarium Tropical Race 4 (TR4) – tác nhân gây bệnh héo rũ Panama tại các vùng sản xuất trọng điểm của đất nước này như Aragua, Carabobo và Cojedes.
Bệnh héo rũ Panama được đánh giá là một trong những dịch hại nguy hiểm nhất đối với cây chuối, có khả năng tồn tại trong đất trên 20 năm, gây thiệt hại nghiêm trọng và đe dọa trực tiếp đến sinh kế của hàng nghìn hộ nông dân.
Tại cộng đồng Renacer, thuộc bang Aragua – nơi người dân đã canh tác chuối từ năm 2018 – dịch bệnh bùng phát đã khiến toàn bộ vùng sản xuất nhanh chóng suy thoái. Trước tình hình nghiêm trọng, người dân buộc phải chặt bỏ toàn bộ diện tích chuối bị nhiễm bệnh. Đây là quyết định hết sức khó khăn nhưng cần thiết nhằm kiểm soát dịch và bảo vệ sản xuất về lâu dài.
Chia sẻ về giai đoạn khó khăn này, bà Lesbia Margarita García – một nông dân trong vùng – xúc động cho biết: “Khi dịch bệnh bùng phát, cả vườn chuối dần lụi tàn, chúng tôi buộc phải chặt bỏ toàn bộ. Đó là nguồn sống chính của gia đình nên tôi vô cùng đau xót.”
Trước tình hình đó, Viện Y tế Nông nghiệp Tổng hợp Quốc gia Venezuela (INSAI) đã khẩn trương triển khai đồng bộ các giải pháp, bao gồm tiêu hủy cây bị nhiễm bệnh, cải tạo đất và định hướng chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp, qua đó từng bước phục hồi độ phì đất và duy trì hoạt động sản xuất nông nghiệp.
    |
 |
| Nông dân buộc phải chặt bỏ các cây chuối bị bệnh và chuyển sang trồng các loại cây trồng khác. |
Giải pháp đồng bộ: Chuyển đổi sản xuất và nâng cao năng lực
Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) đã phối hợp hỗ trợ nông dân thông qua các hoạt động: Cung cấp giống ngô, vật tư, công cụ sản xuất; Hỗ trợ kỹ thuật và đào tạo; Tăng cường biện pháp an toàn sinh học; Hướng dẫn luân canh và cải tạo đất, nhờ đó người dân đã từng bước ổn định sản xuất.
Việc trồng ngô bước đầu giúp người dân có thu nhập trở lại, đồng thời cải thiện chất lượng đất. Nông dân cũng được hướng dẫn luân canh cây trồng và sử dụng phân bón tự nhiên để phục hồi hệ sinh thái đất.
“Nhờ trồng ngô, chúng tôi có thu nhập trở lại. Hiện nay chúng tôi luân canh cây trồng, theo dõi đất và sử dụng phân bón tự nhiên hiệu quả hơn,” bà Lesbia cho biết.
Ngoài ngô, nhiều loại cây trồng khác như sắn, ớt, đậu, bí cũng được người dân đưa vào sản xuất, góp phần đa dạng hóa sinh kế và giảm rủi ro. Việc đa dạng hóa cây trồng giúp giảm rủi ro, tạo nguồn thu ổn định theo mùa vụ và tăng khả năng thích ứng với dịch bệnh, từng bước khôi phục sinh kế và niềm tin của người nông dân.
Ứng dụng công nghệ và tăng cường kiểm soát dịch bệnh
Song song với các hoạt động hỗ trợ phục hồi sản xuất, công tác quản lý dịch bệnh được triển khai một cách đồng bộ và có hệ thống, bao gồm giám sát thường xuyên vùng trồng, tổ chức tập huấn liên tục cho nông dân, đẩy mạnh truyền thông nâng cao nhận thức và cập nhật, hoàn thiện kế hoạch hành động quốc gia về kiểm soát dịch bệnh.
Đặc biệt, việc ứng dụng khoa học công nghệ được chú trọng nhằm nâng cao hiệu quả giám sát và cảnh báo sớm. FAO đã hỗ trợ trang bị thiết bị phòng thí nghiệm, đồng thời thúc đẩy sử dụng công nghệ drone đa phổ trong theo dõi cây trồng, giúp phát hiện sớm sâu bệnh và các dấu hiệu bất thường trên đồng ruộng. Trong đó, công nghệ drone đang ngày càng khẳng định vai trò là công cụ giám sát hiện đại trong nông nghiệp cho phép theo dõi diện rộng với độ chính xác cao, tối ưu chi phí và nâng cao hiệu quả quản lý. Việc ứng dụng drone không chỉ góp phần phát hiện sớm dịch bệnh mà còn hỗ trợ xử lý kịp thời các ổ dịch, hướng tới xây dựng hệ thống kiểm dịch thực vật chủ động, thông minh và bền vững.
|
 |
| Máy bay không người lái là một công cụ hiệu quả và tiết kiệm chi phí cho công tác giám sát kiểm dịch thực vật |
Bài học kinh nghiệm cho phát triển nông nghiệp bền vững
Thực tiễn tại Venezuela cho thấy, trước một dịch bệnh nguy hiểm như Fusarium TR4 – tác nhân có khả năng tồn tại lâu dài trong đất và gây tổn thất nghiêm trọng cho sản xuất chuối – việc ứng phó hiệu quả đòi hỏi một chiến lược tổng thể, đồng bộ và mang tính dài hạn, thay vì các giải pháp riêng lẻ.
Kinh nghiệm triển khai cho thấy cần tích hợp nhiều nhóm giải pháp từ kỹ thuật canh tác, tổ chức lại sản xuất, hoàn thiện cơ chế chính sách đến tăng cường truyền thông, nâng cao nhận thức. Trong đó, chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp đóng vai trò quan trọng trong thích ứng với điều kiện dịch bệnh, việc nâng cao năng lực cho nông dân và hệ thống khuyến nông là yếu tố quyết định đến hiệu quả thực thi.
Ở cấp độ toàn cầu, FAO đã thúc đẩy hợp tác thông qua Diễn đàn Chuối Thế giới nhằm chia sẻ kinh nghiệm, tăng cường năng lực và hỗ trợ các quốc gia ứng phó hiệu quả với dịch bệnh đang đe dọa nghiêm trọng ngành chuối toàn cầu.
Đáng chú ý, mô hình phục hồi sản xuất tại Venezuela được triển khai trên nền tảng phối hợp đa bên chặt chẽ giữa cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức quốc tế và cộng đồng nông dân. Cách tiếp cận này không chỉ góp phần khôi phục sinh kế cho người sản xuất mà còn từng bước nâng cao năng lực chống chịu của hệ thống nông nghiệp trước các rủi ro dịch bệnh và biến động thị trường. Thực tiễn cho thấy, việc kết hợp đồng bộ giữa giải pháp kỹ thuật, hỗ trợ sinh kế và tăng cường năng lực quản lý đã tạo nên hiệu quả phục hồi rõ nét, đặc biệt trong bối cảnh dịch bệnh nguy hiểm như Fusarium TR4 gây thiệt hại nghiêm trọng đến sản xuất chuối.
Trong tiến trình phát triển ngành chuối theo hướng hiện đại, bền vững và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường, công tác quản lý và phòng ngừa dịch bệnh cần được xác định là nhiệm vụ trọng tâm, được triển khai chủ động, có hệ thống và gắn với cơ chế phối hợp liên ngành. Kinh nghiệm từ Venezuela cho thấy, các mô hình tổ chức sản xuất linh hoạt, kết hợp kiểm soát dịch bệnh chặt chẽ và đa dạng hóa cây trồng không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro mà còn mở ra hướng phục hồi và phát triển bền vững cho ngành.
Từ những bài học thực tiễn đó, để hướng tới phát triển nông nghiệp bền vững, cần tập trung vào một số định hướng trọng tâm: tăng cường năng lực giám sát, dự báo và phòng ngừa dịch bệnh; đẩy mạnh đào tạo, tập huấn và chuyển giao tiến bộ kỹ thuật cho người sản xuất; tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị gắn với đa dạng hóa sinh kế; đồng thời thúc đẩy ứng dụng công nghệ số trong giám sát, cảnh báo và quản lý sản xuất. Đây là những giải pháp then chốt nhằm nâng cao hiệu quả, khả năng thích ứng và sức cạnh tranh của ngành nông nghiệp trong bối cảnh mới./.
Mai Anh – Theo FAO