Dẫn chúng tôi ra thăm cánh đồng, chị Nguyễn Thị Yến - chủ mô hình cho hay: “Mình biết đến ngọc bảo thổ nhân sâm là cơ duyên do được giới thiệu với Hợp tác xã Sâm Đất Việt. Từ đó, mình đã ấp ủ ý tưởng trồng loài cây này. Sau thời gian nghiên cứu, tìm hiểu và được thăm quan mô hình thực tế tại tỉnh Thái Nguyên và một số địa phương khác, đến tháng 2 năm 2026 mình đã quyết định mượn đất để trồng thành vùng tập trung và đến tháng 4 bắt đầu xuống giống”.
Để trồng cây ngọc bảo thổ nhân sâm, chị Yến đã liên kết với Hợp tác xã Sâm Đất Việt để được cung cấp cây giống, hướng dẫn kỹ thuật trồng và bao tiêu đầu ra cho sản phẩm. Cây ngọc bảo thổ nhân sâm còn được gọi dân gian là nhân sâm đất hay sâm mỡ, là một loài cây thân thảo, sống dai, mọc hoang ở các vùng đất cao, nắng nhiều. Cây có rễ phình to như củ, lá màu xanh bóng, thân đỏ tím và hoa nhỏ màu tím hồng. Nhiều người lầm tưởng đây là một dạng nhân sâm thật sự, nhưng thực tế cây thuộc họ rau sam, hoàn toàn khác biệt với họ nhân sâm. Tuy nhiên, lý do cây này được gọi là “thổ nhân sâm” bắt nguồn từ những công dụng chữa bệnh được dân gian ghi nhận, gần tương đồng với các loại sâm truyền thống: bồi bổ cơ thể, tăng cường sinh lực, hỗ trợ tiêu hóa, giảm mệt mỏi và kéo dài tuổi thọ.
Một điểm độc đáo của ngọc bảo thổ nhân sâm là khả năng thích nghi cao – cây sống tốt ở đất khô cằn, ánh nắng gắt, ít sâu bệnh và có thể nhân giống dễ dàng và đến nay đã được người dân mang về trồng trong vườn như một loại rau – vị thuốc quý. Đây chính là lý do khiến nhiều người gọi nó là “nhân sâm cho người nghèo” – bởi tính phổ biến, dễ trồng mà vẫn giữ được dược tính quý báu.
Với cây trồng này, người trồng có thể thu hoạch và sử dụng được tất cả các bộ phận của cây, từ thân lá đến củ. Khi cây phát triển thân lá mạnh, người trồng thu hoạch phần ngọn non để làm sâm rau, cứ khoảng 25 ngày sẽ được thu hoạch một lứa. Còn cứ khoảng 6 tháng/chu kỳ thân lá già, người trồng cắt toàn bộ thân lá sử dụng để làm trà sâm. Đối với củ sâm, có thể thu hoạch khi cây trồng được khoảng 4 năm.
Chị Yến cho biết thêm, sau 4 tháng trồng, vùng trồng ngọc bảo thổ nhân sâm của chị đã được thu hoạch những lứa rau sâm đầu tiên. Tuy nhiên do mới trồng, kinh nghiệm chưa nhiều, nhân công lại ít nên chị đã bỏ qua mất mấy lứa sâm rau, lượng thu hoạch chưa đáng kể. Mặc dù vùng trồng sâm của chị Yến đã được Hợp tác xã Sâm Đất Việt ký hợp đồng bao tiêu sản phẩm 100%, nhưng đã có rất nhiều các siêu thị, cũng như các cửa hàng rau sạch tìm đến để liên kết đặt hàng, hứa hẹn đầu ra của sản phẩm rất rộng mở, cho hiệu quả kinh tế cao.
Ông Trần Xuân Dẫn - Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến Bắc Ninh cho biết, cây ngọc bảo thổ nhân sâm là một loại cây trồng mới trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh và Yên Trung là địa phương đầu tiên trồng loại cây này. Loại cây này có thể sử dụng được tất cả các bộ phận của cây (thân, lá, củ,…), người trồng được liên kết bao tiêu sản phẩm, sản phẩm làm ra bao nhiêu tiêu thụ bấy nhiêu làm người dân yên tâm sản xuất. Trong những năm tới Trung tâm Khuyến nông tỉnh sẽ tiếp tục tuyên truyền và mở rộng ra các địa phương khác để tăng thêm hiệu quả kinh tế, tăng thu nhập cho người nông dân, đồng thời góp phần đa dạng hóa cây trồng trong tỉnh.
Đỗ Thị Vui
Trung tâm Khuyến nông Bắc Ninh