Đoạn sông Nhật Lệ chảy qua ngã ba Trần Xá, xã Hàm Ninh và đoạn sông Kiến Giang chảy qua xã Gia Ninh, huyện Quảng Ninh, Quảng Bình là vùng giao thoa giữa nước lợ và nước ngọt. Hai khúc sông này sinh ra vô số loài hến nhỏ mà dân gian vẫn thường gọi là chắt chắt. Từ 10 năm nay, ở 2 xã Hàm Ninh và Gia Ninh có hàng chục hộ đã thực sự thoát nghèo nhờ làm nghề khai thác chắt chắt.

Khi nói về nghề bắt chắt chắt ở quê mình, ông Nguyễn Ngọc Do, Chủ tịch UBND xã Gia Ninh cho biết: So với ở Trần Xá, Hàm Ninh, người Gia Ninh đến với nghề khai thác chắt chắt muộn hơn. Lúc đầu toàn thôn Phú Lộc chỉ có 2 hộ, nhưng đến nay, toàn thôn đã có 10 hộ, với 20 lao động tham gia khai thác chắt chắt. Nhờ có nghề mới này, nhiều hộ gia đình ở Phú Lộc đã thực sự thoát nghèo và có cuộc sống khấm khá hơn.

Anh Nguyễn Văn Cảnh, một hộ dân có 8 năm gắn bó với nghề khai thác chắt chắt ở Phú Lộc, Gia Ninh cho biết: Nghề cào chắt chắt đến với người làng Phú Lộc khoảng gần 10 năm trước. Do nhận thấy nghề này ở Trần Xá làm thủ công hoàn toàn dựa vào sức người rất vất vả mà năng suất không cao, cho nên các hộ khai thác chắt chắt ở Phú Lộc đều sắm một chiếc đò giá chừng từ 12 – 15 triệu đồng, sắm thêm một cái vợt bằng lưới sắt, có cán dài. Buổi sáng, chỉ cần ngồi trên đò, chạy một vài vòng vòng, buông vợt sắt xuống cào sát đáy sông là đã có thể xúc được hàng tạ chắt chắt. Với trữ lượng chắt chắt ở khúc sông Kiến Giang này rất lớn, nên bình quân, mỗi ngày, mỗi đò có thể cào được 5 – 7 tạ, giá bán từ 15 – 20 ngàn đồng/kg, thu về trên 700 ngàn đến trên 1,5 triệu đồng. Trừ các khoản chi phí, mỗi thuyền còn lãi trên dưới 500 ngàn đồng. Mỗi năm tham gia cào chắt chắt khoảng 10 tháng (trừ những ngày lễ tết và lũ lụt), mỗi hộ gia đình có thể thu về khoảng 200 triệu đồng…

Ở Phú Lộc, Gia Ninh, không chỉ gia đình anh Cảnh, mà các hộ gia đình anh Mai Văn Đỉnh, Mai Văn Xuân, Nguyễn Thị Chòi… cũng có thâm niên trong nghề khai thác chắt chắt và thực sự thoát nghèo, vươn lên có cuộc sống khá giả.

Khi nghe tôi hỏi về nghề khai thác chắt chắt, chị Nguyễn Thị Chòi bộc bạch: “Cả hai vợ chồng tui đều nghèo, đất đai lại không có nhiều để sản xuất nông nghiệp. Nhưng may mà có cái nghề khai thác chắt chắt ni. Chứ không thì không biết xoay xở cách răng được…”.

“Cái loài hến bé tí tẹo như ri thôi, chứ có công xóa đói giảm nghèo lớn lắm đó chú. Bất kể sản lượng nhiều đến mấy, cứ mỗi lần đò chúng tôi cập bến là thương lái và khách hàng tìm mua hết. Mặt hàng này chưa bao giờ bị ể cả. Những người nuôi cua, nuôi tôm thì mua chắt chắt về để làm thức ăn bổ dưỡng cho tôm cua nhà mình. Những người chăn nuôi vịt cũng thường tìm mua chắt chắt về để thúc béo chúng trước khi xuất chuồng. Còn những nhà máy sản xuất thức ăn chăn nuôi thì mua chắt chắt về chế biến thức ăn giàu dinh dưỡng…”. Anh Mai Văn Xuân, một chủ đò khai thác chắt chắt khoe thêm với tôi về giá trị của loài thủy sản này…

Khác với người Phú Lộc, Gia Ninh khai thác chắt chắt quanh năm và bằng đò, hiện nay, người Trần Xá vẫn còn khai thác chắt chắt từ tháng 5 – 7 dương lịch, theo lối thủ công, là dùng rổ, rá và sức người là chính. Vì thế ỏ đây, ít có người có thể làm giàu bằng nghề này, nhưng chính con chắt chắt đã giúp cho trên 10 hộ gia đình ở đât thực sự thoát nghèo và có cuộc sống khấm khá hơn.

Có lẽ trong các mặt hàng hải sản, chắt chắt là sản phẩm được bán rẻ nhất và được nhiều người tìm mua nhất. Bởi vì, thịt chành chành có vị mát, giàu chất đạm và lành tính, có tác dụng giải nhiệt tốt, nhất là vào mùa hè nắng gắt.

Vì chắt chắt con nhỏ bé tí, nên việc chế biến món ăn từ hải sản này cũng lắm công phu. Người ta có thể chế biến ra nhiều món ăn ngon từ chắt chắt, như nấu canh, chắt chắt xào chín làm tiết canh, chắt chắt nấu cháo, chắt chắt xào mít non, chắt chắt xào lá lốt…