Phát biểu khai mạc hội thảo, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành nhấn mạnh, thiên tai trên thế giới cũng như tại Việt Nam đang có xu hướng gia tăng cả về tần suất, cường độ và mức độ cực đoan dưới tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu. Các hiện tượng thời tiết nguy hiểm như bão mạnh, mưa lớn cục bộ, lũ quét, sạt lở đất, hạn hán và xâm nhập mặn xảy ra ngày càng thường xuyên, gây thiệt hại nghiêm trọng đối với đời sống người dân và sự phát triển kinh tế - xã hội. Trong giai đoạn 2021 - 2025, mỗi năm Việt Nam trung bình chịu ảnh hưởng của từ 10 đến 12 cơn bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông, cùng hàng trăm đợt mưa lớn, lũ lụt và các hiện tượng thời tiết cực đoan khác. Chỉ trong 5 năm gần đây, thiên tai đã làm hơn 1.500 người chết và mất tích, gây thiệt hại kinh tế lên tới hàng trăm nghìn tỷ đồng.
Không chỉ gia tăng về số lượng, nhiều loại hình thiên tai còn có xu hướng xảy ra trên phạm vi hẹp nhưng với cường độ lớn và diễn biến nhanh, đặc biệt là lũ quét, sạt lở đất tại khu vực miền núi; mưa cực đoan trong thời gian ngắn tại các đô thị; hạn hán và xâm nhập mặn nghiêm trọng tại Đồng bằng sông Cửu Long. Thực trạng này khiến công tác dự báo gặp nhiều khó khăn, đồng thời làm giảm thời gian chuẩn bị ứng phó của chính quyền và người dân. Thực tế cho thấy thiệt hại có thể được giảm đáng kể nếu thông tin cảnh báo được cung cấp sớm, chính xác và đến đúng đối tượng.
Trong những năm qua, hệ thống khí tượng thủy văn và phòng, chống thiên tai của Việt Nam đã từng bước được nâng cấp và hiện đại hóa; năng lực dự báo được cải thiện, thời hạn dự báo được kéo dài và độ tin cậy được nâng cao. Tuy nhiên, các phương pháp truyền thống vẫn bộc lộ hạn chế trước những hiện tượng thời tiết cực đoan quy mô nhỏ nhưng cường độ lớn và biến đổi nhanh. Điều này đặt ra yêu cầu tiếp tục đổi mới theo hướng nhanh hơn, chính xác hơn và thông minh hơn, đồng thời tận dụng các thành tựu mới của khoa học và công nghệ.
Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ viễn thám, mô hình dự báo số độ phân giải cao, mạng lưới cảm biến thông minh và hệ thống quan trắc tự động đang mở ra khả năng thay đổi căn bản phương thức dự báo và cảnh báo thiên tai. Các công nghệ này cho phép xử lý khối lượng dữ liệu lớn trong thời gian ngắn, nâng cao độ chính xác của dự báo, tăng cường khả năng phân tích rủi ro và xây dựng các kịch bản ứng phó phù hợp với từng khu vực, từng loại hình thiên tai.
Trao đổi tại Hội thảo, TS. Nguyễn Xuân Hiển - Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia cho biết, ngành đang đẩy mạnh ứng dụng nhiều công nghệ mới nhằm nâng cao năng lực dự báo. Trong đó, AI đang trở thành công cụ quan trọng, đặc biệt trong dự báo bão và các hiện tượng thời tiết nguy hiểm. Các mô hình học máy giúp cải thiện độ chính xác dự báo cường độ bão từ 10 - 20% trong ngắn hạn. Đồng thời, hệ thống nhận dạng tự động vị trí và cường độ bão từ dữ liệu vệ tinh đạt độ chính xác trên 90%. Đây được xem là bước tiến đáng kể trong việc nâng cao chất lượng dự báo. Trong lĩnh vực dự báo dông, lốc và mưa lớn cực ngắn, các hệ thống tích hợp dữ liệu từ radar, vệ tinh, định vị sét và trạm đo tự động cho phép đưa ra cảnh báo sớm từ 30 phút đến vài giờ. Các nền tảng giám sát và cảnh báo lũ quét, sạt lở đất theo thời gian thực cũng đang được triển khai, với khả năng chi tiết đến cấp xã… Tuy nhiên, công tác dự báo vẫn đối mặt với nhiều thách thức như: Độ chính xác dự báo mưa lớn hiện còn thấp, đặc biệt với các ngưỡng nguy hiểm. Sai số trong dự báo quỹ đạo và cường độ bão vẫn ở mức đáng kể. Hệ thống quan trắc còn thiếu đồng bộ… Điều này khiến việc cảnh báo chi tiết lũ quét, sạt lở đất đến từng khu vực cụ thể vẫn gặp nhiều khó khăn.
Ông Cao Đức Phát, Chủ tịch Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai chia sẻ, ngành khí tượng thủy văn đã có nhiều nỗ lực trong việc nâng cao năng lực dự báo và cảnh báo sớm, qua đó giúp chính quyền cơ sở và người dân chủ động hơn trong phòng tránh thiên tai. Cần những giải pháp hiệu quả hơn để đưa thông tin dự báo và cảnh báo “đến sát hơn và nhanh hơn tới các cộng đồng dân cư”. Cần áp dụng các tiến bộ kỹ thuật, nhất là công nghệ số và AI trong dự báo, cảnh báo thiên tai…
Bên cạnh đó, các tham luận trong khuôn khổ hội thảo tập trung vào nhiều hướng tiếp cận công nghệ trong dự báo và cảnh báo thiên tai, từ những vấn đề trọng tâm của ngành khí tượng thủy văn trong bối cảnh biến đổi khí hậu đến các giải pháp ứng dụng cụ thể. Nội dung thảo luận bao gồm giải pháp công nghệ số trong dự báo lũ lụt; ứng dụng hệ thống cảnh báo sớm phục vụ vận hành liên hồ chứa nhằm giảm thiểu rủi ro cho vùng hạ du; các công nghệ mới trong phòng, chống thiên tai; giám sát nguồn nước phục vụ ứng phó hạn hán tại Đồng bằng sông Cửu Long bằng viễn thám và trí tuệ nhân tạo. Nhiều ý kiến cũng chia sẻ kinh nghiệm ứng dụng các hệ thống hỗ trợ và những cải tiến trong cảnh báo mưa, lũ nhằm nâng cao hiệu quả bảo đảm an toàn cho người dân và hạ tầng.
Việc truyền tải thông tin dự báo và cảnh báo đến người dân được xác định là khâu đặc biệt quan trọng để các tiến bộ công nghệ phát huy hiệu quả trong thực tế. Các giải pháp ứng dụng nền tảng số, thiết bị di động và hệ thống truyền thông đa kênh giúp thông tin được chuyển tải nhanh chóng, dễ tiếp cận và phù hợp với nhiều nhóm đối tượng, đặc biệt tại các khu vực dễ bị tổn thương. Đồng thời, việc xây dựng các phương án ứng phó cụ thể góp phần nâng cao khả năng bảo vệ tính mạng và tài sản khi thiên tai xảy ra. Các chuyên gia nhấn mạnh cần tiếp tục đẩy mạnh chuyển đổi số trong lĩnh vực khí tượng thủy văn, xây dựng cơ sở dữ liệu và mở rộng mạng lưới quan trắc tự động, đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế và phối hợp giữa cơ quan quản lý, nhà khoa học và doanh nghiệp để huy động nguồn lực cho công tác phòng, chống thiên tai.
Hội thảo “Công nghệ mới trong dự báo và cảnh báo sớm thiên tai” là diễn đàn kết nối tri thức và nguồn lực trong lĩnh vực khí tượng thủy văn và phòng, chống thiên tai, góp phần thúc đẩy đổi mới sáng tạo và ứng dụng công nghệ vào thực tiễn. Kết quả của hội thảo được kỳ vọng sẽ hỗ trợ quá trình xây dựng chính sách và chương trình hành động nhằm nâng cao năng lực ứng phó, giảm thiểu thiệt hại do thiên tai gây ra và tăng cường khả năng chống chịu trước các thách thức của biến đổi khí hậu.
Thúy Hiên
Trung tâm Khuyến nông quốc gia