Trong điều kiện biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét, nhiều loại cây trồng gặp khó khăn vì thiếu nước thì cây vừng lại phát huy ưu thế nhờ khả năng chịu hạn tốt, thời gian sinh trưởng ngắn, chi phí đầu tư thấp và mang lại hiệu quả kinh tế khá. Không chỉ đem lại nguồn thu từ hạt thương phẩm, nhiều hộ dân còn mạnh dạn đầu tư máy ép dầu, từng bước nâng cao giá trị cho loại nông sản truyền thống này.
Theo thống kê của ngành chuyên môn, khu vực huyện Hương Khê cũ hiện có khoảng 350 ha vừng, tập trung chủ yếu tại các xã Hà Linh, Hương Phố, Hương Bình và Hương Khê. Đây đều là những vùng đất màu thường xuyên chịu ảnh hưởng của nắng hạn trong vụ hè thu nên cây vừng được người dân lựa chọn từ nhiều năm nay.
    |
 |
| Cây vừng phát huy ưu thế nhờ khả năng chịu hạn tốt trên vùng đất Hương Khê (ảnh minh họa: Nguyễn Hoàn) |
Sau hơn hai tháng gieo trồng, khi lá trên thân bắt đầu rụng gần hết, quả chuyển sang màu vàng và khô dần, bà con bước vào vụ thu hoạch. Để giữ chất lượng hạt, từng cây vừng được cắt, bó lại và dựng đứng trên ruộng hoặc đưa về sân phơi từ ba đến năm ngày.
Khi thân và quả đã khô đều, người dân dùng cào hoặc dụng cụ bằng gỗ đập nhẹ nhiều lần để hạt vừng rơi ra khỏi vỏ. Tiếp đó là công đoạn gấm, sàng nhằm loại bỏ lá khô, cành nhỏ và tạp chất. Do hạt vừng rất nhỏ nên hầu hết các khâu vẫn được thực hiện thủ công, đòi hỏi sự khéo léo và tỉ mỉ của người làm.
Bà Nguyễn Thị Thanh, thôn Chu Lễ, xã Hương Phố cho biết, năm nay mặc dù nắng nóng kéo dài nhưng cây vừng vẫn sinh trưởng tốt, tỷ lệ đậu quả cao, hạt chắc.
"Vừng chịu hạn rất tốt, dù thời tiết năm nay khô nóng nhưng cây vẫn phát triển bình thường. So với nhiều loại cây trồng khác thì chi phí đầu tư thấp hơn, ít sâu bệnh, công chăm sóc cũng không nhiều mà hiệu quả kinh tế khá ổn định", bà Thanh chia sẻ.
Theo người dân địa phương, năng suất bình quân đạt khoảng 60 kg hạt/sào. Với giá bán khoảng 80.000 đồng/kg như hiện nay, mỗi sào vừng cho doanh thu gần 5 triệu đồng. Sau khi trừ chi phí sản xuất, lợi nhuận vẫn cao hơn nhiều loại cây màu trên cùng diện tích.
Không dừng lại ở việc bán hạt nguyên liệu, một số hộ dân đã đầu tư máy ép dầu nhằm gia tăng giá trị sản phẩm. Từ những hạt vừng nhỏ bé, qua quá trình ép lạnh hoặc ép nóng, dòng dầu vàng óng với hương thơm đặc trưng được tạo ra, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng.
So với bán hạt thô, dầu vừng có giá trị kinh tế cao hơn đáng kể. Sau khi ép, sản phẩm được lọc kỹ, đóng chai và tiêu thụ trên thị trường. Tuy nhiên, việc sản xuất hiện vẫn còn nhỏ lẻ, chủ yếu phục vụ khách hàng quen và chưa xây dựng được thương hiệu hay nhãn hiệu tập thể.
Vụ hè thu năm 2026, riêng xã Hà Linh gieo trồng khoảng 170 ha vừng. Dù chịu ảnh hưởng của nắng nóng kéo dài, năng suất vẫn duy trì ở mức khá, trong khi giá bán hạt tăng so với những năm trước nên bà con rất phấn khởi.
Ông Nguyễn Trí Đồng, Phó Chủ tịch UBND xã Hà Linh cho biết, cây vừng đang khẳng định là một trong những cây trồng phù hợp với điều kiện tự nhiên của địa phương, nhất là trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng diễn biến phức tạp.
"Vụ hè thu năm nay, toàn xã trồng khoảng 170 ha vừng. Mặc dù thời tiết bất lợi nhưng năng suất vẫn khá ổn định, đặc biệt giá hạt vừng cao hơn các năm trước nên bà con rất phấn khởi. Địa phương xác định đây là cây trồng có giá trị kinh tế và khả năng chịu hạn tốt nên sẽ tiếp tục mở rộng diện tích trong thời gian tới.
Song song với đó, chúng tôi đang tìm hiểu để kết nối với doanh nghiệp xây dựng các chuỗi liên kết sản xuất, tiêu thụ sản phẩm; hướng dẫn, khuyến khích người dân đầu tư máy móc, công nghệ chế biến sâu, từng bước xây dựng thương hiệu dầu vừng và hạt vừng của địa phương nhằm nâng cao giá trị gia tăng."
Từ một loại cây trồng quen thuộc trên những vùng đất khô cằn, cây vừng đang từng bước trở thành sinh kế bền vững của nhiều hộ nông dân miền núi Hà Tĩnh. Với khả năng thích ứng tốt trước nắng hạn, hiệu quả kinh tế ổn định và dư địa lớn để phát triển chế biến sâu, cây vừng được kỳ vọng sẽ tiếp tục khẳng định vị thế trong cơ cấu cây trồng của địa phương, góp phần nâng cao thu nhập và tạo thêm giá trị cho sản xuất nông nghiệp./.
Hoàng Anh Thơ
Trung tâm Khuyến nông Hà Tĩnh