Ngoài ra rụng trái non ở sầu riêng là kết quả của sự tác động đồng thời giữa dinh dưỡng, môi trường, bộ rễ và quang hợp. Trong mùa mưa kéo dài, đất có độ ẩm cao và thiếu oxy vùng rễ dẫn đến giảm khả năng hấp thu nước, dinh dưỡng và hoạt động quang hợp, đồng thời gia tăng cạnh tranh giữa đọt non và trái. Những thay đổi này có thể làm suy yếu liên kết giữa cuống và trái, thúc đẩy quá trình hình thành tầng rời và gây rụng trái non. Bài viết này xin chia sẻ một số nguyên nhân chính và cơ chế rụng trái non ở sầu riêng.
Thứ nhất, đất ẩm kéo dài và thiếu oxy vùng rễ: Trong mùa mưa, lượng nước cung cấp cho đất vượt quá khả năng thoát nước, sự khuếch tán oxy vào vùng rễ bị hạn chế. Khi rễ thiếu oxy để hô hấp và tạo năng lượng kém, rễ tơ suy yếu, giảm khả năng hấp thu và vận chuyển nước, các chất dinh dưỡng (đặc biệt là K, Ca, Mg) lên lá và trái. Vì vậy, tuy đã bón phân đầy đủ, cây vẫn không hấp thu hiệu quả do bộ rễ bị sốc, tăng nguy cơ rụng trái non sau những đợt mưa lớn kéo dài. Bên cạnh đó, đất có độ ẩm kéo dài tạo điều kiện thuận lợi các tác nhân gây bệnh vùng rễ phát triển. Khi rễ bị tổn thương, khả năng cung cấp nước và chất dinh dưỡng cho trái tiếp tục suy giảm, từ đó làm tăng tình trạng suy yếu của cây. Vì vậy, việc đánh giá rụng trái trong mùa mưa cần kiểm tra đồng thời tình trạng thoát nước và sức khỏe bộ rễ.
Thứ hai, quang hợp giảm: Cây cần cung cấp liên tục carbohydrate chủ yếu được tạo ra từ quá trình quang hợp để trái phát triển. Khi lượng carbohydrate tạo ra không đáp ứng đủ nhu cầu, cây phải phân bổ nguồn carbon có giới hạn cho nhiều cơ quan (lá, chồi và trái). Những trái non có khả năng nhận carbohydrate kém hoặc đang phát triển yếu có thể không được cung cấp đủ nguồn carbon cần thiết. Khi đó, cây kích hoạt các tín hiệu sinh lý, hình thành tầng rời ở cuống trái, dẫn đến rụng trái. Tình trạng thiếu carbohydrate liên quan đến hiện tượng rụng trái non ở cây ăn trái, sự thay đổi trạng thái carbon của cây thúc đẩy quá trình hình thành tầng rời (Orr và Rossouw, 2026). Vì vậy, sầu riêng rụng trái trong mùa mưa, cần xem xét thiếu dinh dưỡng, suy giảm quang hợp và phân phối carbohydrate đến trái. Đây là yếu tố có thể làm tăng rụng trái non khi mưa kéo dài.
Thứ ba, cạnh tranh giữa đọt non và trái: Đọt non và trái cần sử dụng carbohydrate do lá tạo ra. Khi cây vừa nuôi nhiều trái vừa phát triển đọt mạnh, nguồn carbohydrate phải phân bổ cho nhiều cơ quan, trái non có thể nhận ít carbohydrate, dẫn đến quá trình phát triển trái và cuống trái bị ảnh hưởng. Khi cuống trái suy yếu, tầng rời tại cuống trái dễ hình thành, trái có thể rụng.
Thứ tư, giảm hiệu quả thụ phấn: Mưa lớn làm giảm hoạt động của côn trùng thụ phấn và thay đổi điều kiện thụ phấn trên chùm hoa, ảnh hưởng đến khả năng nảy mầm của hạt phấn, thụ phấn và thụ tinh. Khi thụ phấn hoặc thụ tinh không thành công, tín hiệu duy trì trái suy giảm, dẫn đến rụng trái non. Nhà nghiên cứu Orr và Rossouw (2026) cho rằng thụ phấn không đầy đủ và phôi phát triển bất thường có liên quan đến rụng trái sớm ở cây ăn trái.
Thứ năm, thay đổi cân bằng hormone: Khi trái phát triển bình thường, auxin được tạo ra từ trái non góp phần duy trì khả năng giữ trái của cuống bằng cách làm giảm tính nhạy cảm của vùng tầng rời đối với ethylene. Khi trái gặp điều kiện bất lợi hoặc phát triển bị gián đoạn, lượng auxin và dòng vận chuyển auxin qua cuống có thể giảm, vùng tầng rời trở nên nhạy cảm hơn với ethylene. Ethylene sau đó thúc đẩy các quá trình phân giải pectin và thành tế bào, làm suy yếu liên kết giữa các tế bào tại tầng rời (Brown, 1997). Khi sự liên kết này bị phá vỡ đến mức nhất định, cuống không còn giữ được trái và trái rụng (Roberts và cộng sự, 2000).
Thứ sáu, thiếu canxi (Ca): Canxi có vai trò quan trọng trong duy trì cấu trúc thành tế bào, tính ổn định của màng tế bào và sự phát triển của các mô non. Trong mùa mưa, đất ẩm kéo dài làm giảm oxy vùng rễ, từ đó hạn chế hoạt động của rễ và khả năng hấp thu Ca. Khi lượng Ca cung cấp đến các mô đang phát triển (cuống và mô non của trái) không đáp ứng nhu cầu, cấu trúc thành tế bào và sự liên kết giữa các tế bào có thể bị suy giảm. Điều này làm mô cuống kém ổn định và có thể tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình hình thành tầng rời, từ đó làm tăng nguy cơ rụng trái non. Nghiên cứu trên sầu riêng Musang King tại Đồng bằng sông Cửu Long của Nguyễn Huỳnh Dương và Lê Vĩnh Thúc (2026) cho thấy việc bổ sung Ca(NO₃)₂ và MgSO₄ có ảnh hưởng đến một số chỉ tiêu chất lượng và rối loạn sinh lý của trái. Tuy nhiên, kết quả này không đồng nghĩa với việc mọi trường hợp rụng trái non trong mùa mưa đều do thiếu Ca; mức độ ảnh hưởng còn phụ thuộc vào tình trạng dinh dưỡng, hoạt động của bộ rễ và khả năng hấp thu của cây.
Tóm lại, rụng trái non ở sầu riêng là hiện tượng có thể xuất phát từ quá trình điều chỉnh sinh lý tự nhiên của cây hoặc gia tăng dưới tác động của các điều kiện bất lợi về nước, bộ rễ, ánh sáng, dinh dưỡng, thụ phấn và sinh trưởng đọt non. Các yếu tố này tác động đến khả năng duy trì và phát triển trái; khi trái không còn được ưu tiên duy trì, sự thay đổi cân bằng tín hiệu auxin - ethylene thúc đẩy quá trình hình thành tầng rời tại cuống, cuối cùng dẫn đến rụng trái. Do đó, để hạn chế rụng trái cần tập trung vào thoát nước, bảo vệ bộ rễ, kiểm soát đọt, duy trì quang hợp và quản lý số trái trên cây.
Hồng Thắm
Trung tâm DVSNC Tân Lược, Vĩnh Long